Róka-hegyi Kristály Cave

Róka-hegyi Kristály-gʻor makonida, Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Pilis togʻlarida, Budapesht III‑tumanida joylashgan bir gʻor. Róka-hegi togʻida joylashgan tosh qazish maydonining eng muhim gʻori.

Tavsifi

Tugatgan Róka-hegyi tosh qazish maydonining D‑i qoyaqlik devorida, tabiatni muhofaza qilish hududida gʻorning kirish joyi joylashgan. Qoplamasiz, oson yuriladigan gʻor ruxsatsiz, gʻor yuruvchisi asosiy jihozlari bilan koʻrish mumkin.

Yuqori trias davri dachsteini ohaktosh va eosen marmar ohaktoshi chegarasida, kalsitlar boʻylab, freatik sharoitlarda gʻor shakllangan. Kirish joyidan pastga tushib, yengil koʻtarilish bilan 9 m uzunlikda va baʼzi joylarda 2–3 m balandlikda boʻlgan xonaga yetish mumkin. Xonada gʻorning oxirgi nuqtasi joylashgan. Gʻorda katta maydonlarda kalsit va noʻxat toshlari topilgan, lekin hozirgi kunga kelib bu maydonlar kichik darajada zarar koʻrgan. Gʻorni yopgan eski eshik buzilgan va bu gʻorning hozirgi holatining shakllanishiga katta yordam bergan. Tosh qazish maydonining eng muhim va eng uzun gʻori.

Gʻor nomini ichida mavjud boʻlgan kristallar sababli olgan. Gʻor adabiyotda Kristály-gʻor (Mezei 1967), Rókahegyi‑kristálygʻor (Leél‑Őssy 1958), Rókahegyi Kristály‑gʻor (Jakucs, Kessler 1962) va Rókahegyi yangi gʻor (Bertalan 1976) nomlari bilan ham uchraydi. Yaqin Róka-hegyi‑gʻorning ham nom oʻzgarishlari Kristály‑gʻor va Rókahegyi yangi gʻor nomlari.

Tadqiqot tarixi

1958‑yilda nashr etilgan va Leél‑Őssy Sándor tomonidan yozilgan tadqiqotda, ehtimol bu gʻor Rókahegyi‑kristálygʻor nomi bilan tasvirlangan. Tavsifga koʻra, Róka-hegi K‑i oxirida joylashgan katta tosh qazish maydonida, taxminan 220 m dengiz sathidan balandlikda gʻorning kirish joyi joylashgan. Gʻor kirish joyida katta, xos buzuq suv manbai quvuri koʻrinadi, bu uzoqdan ham yaxshi koʻrinadi. Tosh qazish bilan ochilgan va dastlab yopiq boʻlgan kavernani topishgan. Gʻorning bir qismi qazib olingan, hozirda taxminan 30 m uzunlikda va taxminan 10 m chuqurlikda. Xos, buzuq suv bilan hosil boʻlgan gʻor (eski buzuq suv quvuri) dachsteini ohaktoshda yaratilgan. Hozirda juda vayron, quruq va tiqilib qolmoqda. Kertai György gʻordagi koʻplab noʻxat toshli aragonit kristallar haqida yozgan, ular buzuq suvdan tushgan. Gʻorda ohaktosh buzuq suv taʼsiri tufayli juda kukunlanadi. Tadqiqotga Kevély‑togʻ guruhini koʻrsatadigan xarita chizigʻi qoʻshilgan. Xarita chizigʻida Rókahegyi‑kristálygʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. Chizmada va matnda 1‑son bilan gʻor belgilangan.

1962‑yilgi Karszt‑ és Barlangkutatási Tájékoztatóga koʻra, gʻarbga, Róka‑hegyi‑barlangdan 20 m pastda joylashgan, keyingi tosh konida yangi bir gʻorani kashf etgan. Uning kirish yoʻli togʻ tepasi bilan taxminan 20 m farqda, tosh qazish ishlari sababli ochilgan. Aʼzolar tor kirish orqali oval, sharsimon, 2–3 m uzunlikda va taxminan 8 m chuqurlikdagi quduqqa yetishdi. Devorlarda argoniyga oʻsayotgan tomchilarni koʻrishdi, ularning orasida 50 cm uzunlikdagi tomchi ham bor edi. Yuzaga yaqin, rivojlanayotgan tomchilar boʻlishi gʻaroyib deb hisoblangan. Quduqning pastki qismida tor bir teshik orqali taxminan 2×3 m oʻlchamdagi kichik xona bor, unda 1,5 m uzunlikda va 50–60 cm kenglikdagi kichik bir koʻl topildi. Koʻlning shakllanishi oʻzgacha boʻlgani uchun, bu haqda batafsil yozilgan.

Taʼrifga koʻra, koʻlning tubi toʻlqinli, quruq tomchi toshli. Suv sath doimiy boʻlgan, chunki asrlar davomida devorlardan va yuqoridan tomchilab tushuvchi suv miqdori chiqib ketgan va bugʻlanib ketgan suv miqdori bilan teng boʻlgan. Suvda kalsiy konsentratsiyasi doimo ortib borgan, shuning uchun tomchi toshning shakllanishi oʻzgacha boʻlib, suv yuzasida, chekkalarida, gorizontal ravishda oʻsib boshlagan. Baʼzi joylarda tomchi tosh 15 cm kenglikka yetadi. Chekkada 0,5 cm qalin, qor oq, devorlarda uch santimetr qalin, ochiq sariq tomchi tosh. Koʻlda, bir necha joyda kichik tomchi tosh qoʻziqlar oʻsib, ingichka tayanchda koʻl tubida turadi. 3–4 cm diametrli, ochiq sariq tomchi tosh qoʻziqlarning tepasida gorizontal boʻlib, ularning balandligi koʻl suvining balandligiga teng. Koʻl bir necha joydan suratga olingan, chunki gʻoraga davomiy yoʻl yoʻq va qazish ishlari tufayli yoʻqoladi. Shunga oʻxshash, koʻl gullari barglariga oʻxshash shakllar Deményfalvi‑barlangda ham topilgan.

1962‑yilda ochilgan, “Barlanglar dunyosi” kitobida aytilganidek, Rókahegyi Kristály-barlang Csillaghegy ustidagi katta tosh qazishda joylashgan. Juda yoʻqolib ketayotgan gʻovakli suvli kelib chiqqan barlangning kirishida xos gʻovakli suv manbai quvuri qoldiqlari koʻrinadi. Barlangda koʻp miqdorda borsoq toshlari hosil boʻlgan. 1967‑yilda nashr etilgan “Pilis yoʻl qoʻllanmasi” kitobiga koʻra, Csillaghegydan shimol‑gʻarbga joylashgan Róka‑hegyning bir tosh qazishi ichida Róka‑hegyi Kristály-barlang joylashgan. Róka‑hegyi-barlang Kristály-barlangning gʻarbida joylashgan tosh konida topiladi. Kristály-barlang uzoq vaqtlar davomida maʼlum boʻlgan barlang boʻlib, gʻovakli suvli kelib chiqqan, taxminan 30 m uzunlikda va taxminan 10 m chuqurlikda. Devorlarini koʻp miqdordagi borsoqga oʻxshash shakllar qopladi.

1973‑yilda ochilgan “Budapest leksikoni”da aytilganidek, Róka‑hegy tepasida va yon tomonlarida faol yoki yarim tugatilgan tosh qazishlarining chuqurliklaridan ikki kichik (gʻovakli suvli) quduq hamda bir necha kichik sunʼiy boʻshliqlar ochiladi. 1974‑yilda nashr etilgan “Pilis yoʻl qoʻllanmasi” kitobida, Pilis togʻlari va Visegrádi‑togʻlari barlanglari roʻyxatida (19–20‑bet) aytilganidek, Pilis togʻlari va Visegrádi‑togʻlari barlanglari orasida Kristály-barlang joylashgan. Pilis togʻlari barlanglarini tasvirlaydigan qismda Kristály-barlang haqidagi tavsif 1967‑yilda nashr etilgan qoʻllanmaning Róka‑hegyi Kristály-barlangni taqdim etuvchi tavsifi bilan bir xil.