Seyit Jemaletdin Mosque

Yodgorlik joylashgan joyi: Ahal viloyatining Ak Bugʻday tumani.

Yodgorlik davri: mil. avv. XV asr

Seýitjemaleddin metjidlari bilan tanilgan bu yodgorlik haqiqatan ham juda murakkab deska boʻlib, metjid, gʻuburxona, madrasa va hanokaning vazifalarini bajaradi.

Änewdagi metjidni oʻrganish boshlanishini W.A.Žukowski (1886‑yilda) boshlagan. 1904‑yilda harabachilik R.Pompellining amerikalik ekspeditsiyasi gʻoyib boʻlgan. Sovet Turkmaniston sharoitida, yaʼni 1920‑yillarda A.A.Karelin va W.R.Tripolskiy chogʻshamgʻichning va yikilishning sabablarini tekshirishgan, S.S.Sklýarowskiy esa chizigʻini bajargan. Turli vaqtlarida rejali tadbirlar (W.R.Tripolskiy, N.M.Baçinskiy) ham amalga oshirilgan. 1947‑yilda M.E.Massoning rahbarligi ostida Markaziy Turkmaniston arxeologik ekspeditsiyasi (GTAKÄ) metjidni chuqur va hamma tomonlama oʻrganish ishini olib borgan.

Metjidning peştagining yuqorisida Horasan hukmdori sulton Abul‑Kasym‑Babyrning (1446‑1457 y.) nomi yozilgan katta yozuvda shunday deyilgan: “Bu qurilish buyuk sulton, oʻz xalqlarining egalari, mamlakatlarning va asrlarning patni Abul‑Kasym‑Babyr Bahadurxon podshoqlik suverenligi davrida qurilgan, hamda buyukning oʻzi uning hokimiyatini va podshoqligini abadiylashtirsin”.

Boshqa yozuvlarda “Gözellik uyini” Muhammad degan birining otasi Jemal‑ed‑dünya‑va‑d‑din yodgorligi uchun oʻz mablagʻlari bilan 1455‑1456‑yillarda qurdirgani haqida maʼlumot keltiriladi.

G.A.Pugaçenkova metjid yuzasidagi yozuvda ismi kelgan Muhammad sultonning vaziri boʻlgan Muhammad Xudoydot tasdiqlaydi, u ham bu yerda joylashgan otasi Jemaleddinning tugʻilgan joyi Änewdigini belgilaydi.

Deska qurilib tugallanmagan, chunki sulton Babyr vafot etganidan soʻng (1457) oʻzaro urushlar va vayronchiliklar davri boshlangan.

Yaxshi qirqilgan gʻishtdan qurilgan metjit shisha bilan qisqichli bezalgan. Orqa tomondagi temirgʻazga oʻrnatilgan va binoning ichida, kunlik devorning yuzida shishalar bilan bezatilgan mahrab boʻlib turadi. Uning atrofida kunlik devorning yuzida insizje tagʻichlar oʻrnatilgan, ular devorning tashqi yuziga chiqitli qilib qoʻyilgan. Metjidning boshqa ikki devorida, har birida ikkitadan, inli, chuqur tagʻichlar oʻrnatilgan.

Orqa tomondagi shishali bezakning chiroqlilik oʻziga xosligining katta qiymati boʻlib, unda bir-biriga tomon boʻyinlarini choʻzib, birga kelayotgan ikki dona eymenç shaklidagi aʼzodrhan tasviri chizilgan. Ularning sarymtigʻrak gʻovasi kichik oʻsimlik naqshli garamtil-moy shisha tushigining ustida toʻlanib boradi, bu kichik oʻsimlik naqshlari har bir hayvonning ochilgan ogʻzidan boshlanadi.

Shunga oʻxshash aʼzodrhalarning diniy ramzda tasvirlanishining namunasi Markaziy Osiyoda boshqa yoʻq. Aʼzodrhalarni tasvirlashning Markaziy Osiyo sanʼatining tarixiga chuqur joylashganiga qaramasdan, Änew metjididagi tasvirning kelib chiqishi toʻliq tushuntirilishi hozirgacha topilmagan. Änew metjidida aʼzodrhalarning tasvirlanishining maʼnosiga yanada ishonchliroq tushuntirishni G.A.Pugaçenkova beradi, u “buning oʻzi XV asrda Änew atrofida yashagan asosiy turkman taypasining totemi, ehtimol, Änewda joylashgan shayh Jelaleddin ham shu taypadan boʻlgan” deb hisoblaydi.

Totemiň (taýpanyň dini simvolının) yerli kelib chiqishi haqidagi fikr peshatning tashiga aylanadigan sirli nagʻishining va uning ustidagi arab yozuvining, shuningdek, aʼzodlarning ham Markaziy Osiyo arxitektura yodgorliklarida boshqa hech qayerda yoʻqligi bilan yana bir bor bogʻlanadi. Shuning bilan birga bu nagʻishning tasvirlari turkman eneolitining (mis-burunch zamonining) yuz nagʻishlari uchun xosdir va turkman halı sanʼatida oʻz yashashini hozir ham davom ettirmoqda. Bularning barchasi Änew masjidining bezagiga turkman xalqining eng qadimiy oʻz ajdodlaridan meros qilib olingan chiroyli rang-baranglikning oʻzi deb hisoblashga imkon beradi.

Voʻe

Masjid atrofidagi xalq unga oʻziga xos tushunadi. Ular orasida shunday qurilishning paydo boʻlishini tushuntiruvchi voʻe borib, erta vaqtlarida vujudga kelgan. Unda shunday deyilgan:

“Bir vaqtlar shaharining gala devorining tubida bir daraxt ekilib, undan katta qoʻngʻiroq oʻrnatilgan. Boshiga ish tushgan har bir yoʻlovchi qoʻngʻiroqni chalgʻitib, shaharni ogohlantiradi, xalq esa unga yordamga kelib, boshiga tushgan ishni hal qiladi. Bir marta, adolatli va boy Jamalning yurtni boshqarayotgan vaqtida odamlar qoʻngʻiroqning juda baland va shovqinli chalgʻayotganini eshitishgan. Derozaning ogʻziga oʻxshab kelganlarida, ular juda katta toʻkilgan aʼzobning qoʻngʻirogʻini chalgʻayotganini koʻrishgan. Oʻsha aʼzob bir narsani koʻrsatgandek qilib, togʻga qarab uchib, keyin esa maydonning orasida qoʻl kiyimli va pichoq tutgan ikki ussa tomon uchib, togʻga yoʻnalgan. Pasha ayol Jamal ussalariga aʼzobning izidan borishni buyrugʻan. Ular togʻ yoʻllarida, ogʻir jabrni tortib yotgan boshqa bir aʼzobni koʻrishgan, oʻsha aʼzob katta togʻ oʻtkazishini dirilikka yuvgan, ammo uning buyrakli katta shaharlaridan oldin, aʼzobning bukur togʻiga yopishib qolgan. Edermen ussalar aʼzobning ochilgan ogʻziga kirib, togʻ oʻtkazishining shaharlarini pichoq bilan kesib ajratishgan va oʻtkazishning goʻshini boʻlaklarga boʻlishgan hamda aʼzobni jabrdan tugatishgan. Shundan soʻng birinchi aʼzob ussalariga xazina bilan toʻla boʻlgan bir daryo olib kelgan va ularga shu xazinadan kerakli narsalarni hamda koʻtarib borish mumkin boʻlgan narsalarni olishga ruxsat bergan.

Ertasi kuni shahar aholisi yana ham qoʻngʻiroq tovushini eshitmoqda. Ular galadan chiqqanlaridan ikki ajdarxonani ham koʻrishgan, bu ajdarxonalar koʻp oltin va qimmatbaho toshlar olib kelganlar. Ular bu narsalarni padishah ayolining oldiga qoʻyib, oʻzlari yana qirgʻoq tomon ketishgan. Jamal bu qimmatbaho narsalardan katta metjit qurishni va uning ortida shu narsalarni peşgeş bergan ajdarxonalar tasvirini chizishni buyrugʻan. Rivoyatda ajdarxonalar Änewning xalqiga foyda keltirgan jondorlar sifatida koʻrsatiladi, ularning tasviri esa yiqilgan metjidning yuzidagi yozuvda “Gözellik uyuni” deb nomlangan kabi saqlanib qolgan.