Shopan-ata mosque

Shopan ata masjidi va kompleks – Respublikaviy ahamiyatga ega tarix va madaniyat yodgorliklarining davlat roʻyxatiga kiritilgan tarixiy-kompleks yodgorlik.

Tadqiqot

Yer osti kompleksini 1951-1952 yillarda M.M. Mengdiqulov boshchiligida Arxitektura sanʼatining namunalari tadqiqot ekspeditsiyasi va 1977-1978 yillarda Qozogʻiston SSR Madaniyat vazirligi tomonidan tashkil etilgan ekspeditsiya, 1982 yili Yodgorliklarni himoya jamiyati tomonidan S.E. Ajigʻali boshchiligida jamoa, undan keyin 2004 yili Mangʻistau MTMK MM tomonidan tadqiqotlar oʻtkazilgan.

Kompleks tavsifi

Yer osti masjidi Mangʻistauning janubiy hududida, baʼzi Xorazm karvon yoʻli boʻylab joylashgan kompleks. Tuzilishga qaraganda shimoliy-sharqqa qarab joylashgan katta xona va oʻng tomonida kichik xona shaklida qurilgan, pollari baland. Chap tomondagi devor ostidan qabir qoʻyish uchun maxsus chuqur qazilgan. Qavrdan yuqoriga qarab eshik bor. Eshik oldida yuzasi sochiq bilan pardalangan qabirxona bor. Afsona boʻyicha, unga Shopan-ataning qizi dafn etilgan. Masjid usti toshli jild shaklida. Jild boʻylab suv oqadigan kanallar yaratilgan, ularning kesishgan joyida sigʻimi 10-15 kub metrli suv yigʻuvchi gʻovaklar qazilgan. Bu yerda yigʻilgan suv masjid aholisini yil boʻyi suv bilan taʼminlagan. Masjidning pastki qismida ham quduq bor. Masjidga kirishda chap tomondagi qirq yuzadan 4 kvadrat qilib qilingan xonalar joylashgan. Ularning oldida tut daraxti ekilgan. Masjid devorlarida sezilarli bezak naqshlari yoʻq. Mahalliy afsona boʻyicha masjidning qurilish davri Oʻgʻiz qabilalari Mangʻistauga kelib boshlagan davrga ishora qiladi.

Masjid tavsifi

Shopan-ata yer osti masjidi – musulmon balasi uchun Mangʻistau viloyatidagi Tuyesu qumi janubida, yarim orolning janubiy-sharqiy qismidagi Qizilsu deb ataluvchi joydagi Qizilsay qishlogʻidan shimoliy-sharqqa 42 km masofada joylashgan yagona muqaddas joy.

Meshitning markaziy tomoni toʻgʻri burchakli oʻlchami 7,1×5,1 m boʻlgan keng xona turidagi, mehmon kutishga qulay qilib qurilgan “hanaka”. Markaziy katta xonaning janubiy-gʻarb burchagidagi qulay zinok hozirgi kunda tekis rampaga aylangan. Bu yoʻl yuqoriga qarab egilib, ibodat qilish va 2 ta qabirxona xonaga olib boradi. Ibadat xonasining dumaloq gʻarbiy devori buzilganligi sababli uning bir vaqtlar butun yopiq holatda, yoki hamma ochiq boʻlganligini aniqlash qiyin.

Yurt ogʻzidagi hikoyaga koʻra Shopan-ataning oʻzi dafn qilingan qabir xonasi qirgʻoqdagi qobiqni sezilarli darajada yirik qilib, kichik boʻlsa ham kupolga oʻxshash xona kabi. Bir vaqtlar butun boʻlgan, ammo hozir qulab tushgan darcha orqali meshitning shimoliy-gʻarb burchagida joylashgan ikkinchi dafn xonasiga, Shopan-ataning qizi qoʻyilgan joyga borish mumkin. Bu yerda asosiy oʻrtadagi katta xonaning janubiy va gʻarbiy devorlarining uzun boʻylab ziyoratchilarga, shu yerga keluvchilarga moʻljallangan keng qilib 2 xona qurilgan. Shimoliy devor boʻylab idish-ichimliklar – qazan, samauryn, shaynok, qumgʻandlar va boshqa turmush buyumlari qoʻyilgan. Bu yerda xonalar ichida kun davomida, xona shiftining oʻrtasidan havola joylashgan, diametri 1,2 m boʻlgan shiftning oʻrtasidagi teshik orqali ichkariga yorugʻlik tushadigan qilib qurilgan. Yorugʻlik tushadigan bu teshik ogʻziga yaqin qoʻyilgan shirq daraxtga, lenta kabi yirtib olingan matolar va arqarning miyoʻzlari bogʻlangan va shirqning bir uchi 1 m dan ortiq tashqariga chiqib turadi. Ushbu shirq daraxt turgan joy eng muqaddas joy hisoblanadi.

Markaziy katta xonadagi sharq tomonga qarab, eshik teshigidan kirib-chiqar oynali masjid xonasi joylashgan. Shamol va yomgʻir taʼsiri ostida masjidning shimoliy devori egilib buzila boshlaganini koʻrish mumkin. Kompleksdagi shisha devorning barcha tomonlaridan ham, uning qattiq shovqin bilan qurilganligini va biror bezak elementini koʻrish ham imkonsiz, biroq, bu holat oʻz navbatida taqvo bilan mos keladi, dori talabiga binoan, Shopan-ata uchun ham mos keladi. Koʻrinib turibdiki, keyinchalik qurilgan bino – oʻziga xos kirish darvozasiga ega boʻlgan qurilish masjid boʻlib, u birinchisining sharq tomoniga qarab qurilgan. Uning ibodat qilish uchun katta xonasi ham egri joylashgan. Mihrab janubga qarab yoʻnaltirilgan. Shimolga qarab yoʻnaltirilgan masjidning eshigi, qabriston tomoniga qarab, yozgi issiq kunlarda soyasi bilan qoʻshilib, sayohatini beradigan keng oʻsgan muqaddas tut daraxti yonida. Masjidning kirishidan biroz pastroqda tazyi suv idishi bor. Bundan keyin sharqqa qarab sohil boʻylab shishadan yana bir necha joyga moʻljallangan qabriston ichki qoshilgan.

Bu yerosti kompleksi asrlar davomida Mangʻistondagi koʻchmanchi xalqning ziyorat joyi boʻlgan. Shopan-ata ziyorati eng katta, ehtimol Mangʻistondagi eng qadimiy kompleks boʻlishi ham mumkin. Ziyoratga borish yoʻli bilan birga keyingi silikatli qirqimdan qurilgan molali qoʻriq eshkilari kompleksning sharq tomonida, janub-gʻarb qismida X-XIII asrlarda bu hududni kesib oʻtgan qadimiy ehtimol Oʻgʻiz, keyinchalik Qipchoq qabilalari tomonidan qurilgan qabriston eshkilari joylashgan. Bu qator ichida oddiy koʻrinadigan boʻlsa ham, tosh devorlar va kupola yoʻq boʻlgan qabr – sahnatamlar va sinqtaslar – qirqta tosh va qoʻytaʼlar ustunlik qiladi.