Shusha Cave camp

Şuşa mağara düşərgəsi — Şuşadagi tarixiy yodgorliklar orasida oʻziga loyiq joy tutgan Daş davriga tegishli Şuşa mağarası shahar yaqinida, I Zarıslı (Daşaltı) daryosining daryogʻida dengiz sathidan 1400 metr balandlikda joylashgan. Daş davrida yashagan odamlarning maskani. Şuşa shahridan janubda, Daşaltı daryosining chap qirgʻogʻida joylashgan. 1971‑yil iyul oyida M. M. Hüseynov rahbarligida Mil‑Qarabağ arxeologik ekspeditsiyasi Qarabagning togʻli hududlarida paleolit lagerlarini aniqlash maqsadida izlanish ishlarini olib borgan.

Ushbu mağaraning uzunligi 120 metr, eni 20 metrgacha. Şuşa mağarasining ogʻzida oʻrta asrlarga tegishli toshdan qalin istehkamlar, qalʼa devorlarining qoldiqlari mavjud. Arxeologik qazishmalar vaqtida bu yerdan Paleolitga tegishli ikki dona qobiq, Mezolitga tegishli mikrolit pichoq va h.k. topilgan. Oʻsha aralash tuproqdan miladdan avval V–IV mingilliklarga tegishli Enolit gil idish namunalari, Temir va Temir davrlariga hamda oʻrta asrlarga tegishli saxsi mahsulotlarning qoldiqlari topilgan.

Arxeologik qazishmalar

Oʻtkazilgan arxeologik izlanish ishlarida Daş davriga tegishli Şuşa mağara lageri qayd etilgan. Şuşa mağara lagerida olib borilgan izlanish qazishma ishlarida Paleolit davriga tegishli 4 dona tosh mahsulot topilgan. Arxeologik qazishmalar vaqtida bu yerdan Paleolitga tegishli ikki dona qobiq, Mezolitga tegishli mikrolit pichoq va h.k. aniqlangan. Oʻsha aralash tuproqdan miladdan avval V–IV mingilliklarga tegishli Enolit gil idish namunalari, Temir va Temir davrlariga hamda oʻrta asrlarga tegishli saxsi mahsulotlarning qoldiqlari topilgan.

Şuşa gʻorida miloddan avval III–II ming yilliklarga oid buyumlar topilgan, bu buyumlar mis, qalay, arsen qoʻshib yaratilgan. Qadim va Oʻrta temir davriga oid mehnat asboblari, qurol va bezak buyumlari I Kültəpədə, Babadərvişdagi buyumlarga oʻxshardi. Şuşa gʻorasidagi buyumlar ustida chiroyli qoʻl ishlar boʻlgan, bu tasvirlarni “addımlayan möhürlar” yoki “oyulgan qıfıl joylari” deb atashgan. Bularning barchasi qadimiy Şuşa sakinlarida ong rivojlanishini, sanʼat va madaniyat taraqqiyotini koʻrsatgan omillar edi. Ağdamning Üzərliktəpə nomli hududidagi buyumlar ustidagi tasvirlar bilan Şuşa gʻorasidagi buyumlar orasida toʻliq moslik mavjud. Shuningdek, Şuşa gʻorasidagi buyumlar Quruçay va Köndələnçay oraligʻidagi hududlarda ham topilgan. Hududda miloddan avvalgi buyumlar topilgan, bu buyumlar temir davriga oid edi. Shunday qilib, olib borilgan tadqiqotlar natijasida maʼlum boʻldi ki, chiroyli Qoraqalpogʻistonimiz jannat yaylagʻi, Oʻgʻuz-Turk diyorimiz boʻlgan barqaror, ming bir neʼmatli Şuşa dunyodagi birinchi odamlar yashagan hududlardan biri boʻlgan.

Ilmiy-tadqiqot ishlari

Ozarbayjon Respublikasi Milliy Ilmiy Akademiyasining xodimlari M. M. Hüseynov rahbarligida 1971‑yildan boshlab Şuşa hududidagi gʻoralarda ilmiy tadqiqot ishlariga boshladilar. Gʻoralarda ish olib borish ham qiyin, ham xavfli edi. Chunki bizning ajdodlarimizning yashash maskani boʻlgan gʻoralar yuz yillar davomida inson oyoqiga tegmagan toshli‑kesikli sahroga aylangan edi. Uzun muddat Şuşa gʻorasining siri insonlardan yashirin qolgan edi. Baʼzilari gʻoraning cheksiz boʻlishini, boshqalari esa bu joyning muqaddas joy ekanligini aytishardi. Mil‑Qarabağ ekspeditsiyasi 1971‑yil iyulida Cıdır tekisligidagi Zarışlı (Daşaltı) daryosining daryosidan ishga boshladi. Oʻsha gʻora “Şuşa gʻorasi” dengiz sathidan 1400 metr balandlikda joylashgan edi. “Şuşa gʻorasi”ning kirishida koʻp tosh yigʻilgan edi. Bu esa shuni anglatadiki, qadimiy odamlar qoʻshni qabilalarning hujumlaridan himoya olish uchun gʻoraga kirib, oʻsha toshlar bilan oʻzlarini himoya qilganlar. Qiziqarli jihatlardan biri shundan iboratki, gʻoraning yonida ichimlik suv ham boʻlgan. Şuşa gʻorasining uzunligi 120 metr, eni 20 metr edi. Gʻoraning boshlanishida qadim va oʻrta asrlarga oid qalin tosh inshootlar, qalʼa va bino devorlarining qoldiqlari bor edi.

Şuşada olib borilgan arxeologik qazishma tadqiqot ishlari natijasida gʻor ichida 2 metr chuqurlikdan Paleolit (qadim tosh) davriga oid 2 ta qobiq chapan topilgan. Ushbu asboblardan biri Şuşa muzeyiga berilgan, ikkinchisi esa Ozarbayjon Milliy Ilm Akademiyasining "Tosh asri" boʻlimida saqlanadi. Bundan tashqari, Şuşa gʻorasidagi qazishma ishlari natijasida bu yerda bizning davrimizdan oldin V–IV mingilliklarga oid tuproq va loy aralashmasidan tayyorlangan idish mahsulotlari, eneolit, bronza va temir davrlariga oid saxsi mahsulot qoldiqlari, mezolitga oid mikro-lit pichoqchalar aniqlangan. Gʻor ichida topilgan mehnat asboblarining boy tarixga ega ekanligi isbot qilingan. Şuşa gʻorasida topilgan madaniy meros qoldiqlari Azıx gʻorasi va Quruçay daryosida paydo boʻlgan qadimiy madaniyatning davomchisi edi. Bu yerda topilgan asboblar Azıx gʻorasidagi qobiq tosh asboblar bilan bir moslik, oʻxshashlikka ega. 240 kvadrat metrli Şuşa gʻorasida zamonaviy inson ajdodlari uzoq yillar davomida yashab kelgan. Paleolitning erta va oʻrta davrlarida Ozarbayjon hududida odamlar kollektiv mehnatga asoslanib kichik guruhlar shaklida yashaganlar. Ularning asosiy mashgʻuloti yigʻuvchilik va ovchilik boʻlgan. Şuşa gʻorasida yuqori paleolitga oid chaxmaq toshidan pichoqvari plastinkalar hamda kesuvchi asboblar topilgan. Togʻli Qoraqalpogʻiston hududida mis konlari boʻlgani uchun ajdodlarimiz tayyorlagan asboblarning koʻpchiligi misdan iborat edi. Bu yerda metall mahsulotlar — pichoq, biza, igna, oʻq uchlari topilgan. Ushbu asboblar urush usuli bilan tayyorlangan. Şuşa gʻorasida ozgina silliqlangan, naqshlar bilan bezatilgan qobiq va saxsi idishlarga ham duch kelinadi. Idishlarning rangli boʻyoqlar bilan naqshlanishi Ozarbayjonda eneolit davri boshlanganini isbot qilardi. Shuningdek, idishlarga naqsh qoʻyish Ozarbayjonning Yaqin Sharq mamlakatlari bilan iqtisodiy-madaniy aloqalari borligini ham koʻrsatardi. Şuşada topilgan mikro-lit asboblardan pichoq va biza Qobustanda ham uchrash mumkin edi. Ushbu asboblar tosh davrining firuz bosqichiga tegishli.