Shusha Fortress

Şuşa qalʼasi (azerbayjoncha: Şuşa qalası, forscha: قلعه شوش) yoki Şuşi qalʼasi (armyancha: Շուշիի բերդ) — Şuşa tarixiy markazini oʻrab turgan qalʼa. Yaqinda zabt etilgan qalʼa shaharchasi "Panahabad qalʼasi" deb atalgan, bu nom Panah Ali Xonning ismi bilan atalgan, u Melik Şahnazar bilan birga qalʼaning asoschisi boʻlgan. Keyingi yillarda shahar shunchaki "Qalʼa" deb atalgan. Şuşada joylashgan aholi joyi birinchi marta 15‑asrga oid tasvirli arman injilida qayd etilgan, u yerda "Şuşu qishlogʻi" haqida soʻz boradi.

Şuşa qalʼasi qurilgan hudud gʻarb tomondan koʻplab togʻlar va yoriqlar bilan oʻralgan amfiteatr shaklidagi togʻli tekislikdir. Tekislikning eng baland nuqtasi dengiz sathidan 1600 metr, eng past nuqtasi esa 1300 metr balandlikda joylashgan. Hozirgi kunda Şuşa shahrining hududi markazida uzunlik boʻylab joylashgan bir tepalik bilan tekislikdan iborat. Şuşa qalʼasining arxitekturasi feodal davr arxitekturasining asosiy tamoyillarini, joy tanlash, tuzilma rejalashtirish va qalʼaning badiiy koʻrinishi jihatidan aks ettiradi.

Şuşa qalʼasida uchta asosiy darvoza boʻlgan: Ganja darvoza, Iravan darvoza va Aghoghlan darvoza. Bu darvozalar nomlari tarixiy manbalarda, shuningdek, 19‑asr Şuşa chizmalarida tez-tez tilga olinadi.

Tarixiy va siyosiy vaziyat

Nader Shox (1736–1747) qatl etilgandan soʻng, 1747‑yilda Eron ichida, ayniqsa Janubiy Kavkazda, markaziy hukumatning yoʻqligi sababli yarim mustaqil xonliklar paydo boʻldi, ulardan biri Karabax Xonligi edi. Har bir xonlik oʻz siyosatini amalga oshirib, iqtisodiyotini rivojlantirishga harakat qilgan, va oʻz nazorati ostidagi hududlarni boshqarish uchun markazga ega boʻlgan. Bu davr Janubiy Kavkazning harbiy‑siyosiy tarixida bir qator murakkab voqealar bilan bogʻliq edi. Ularning baʼzilari quyidagilar:

1. Qirq yillik urush (1709–1749) hali tugamagan edi.

2. Feodal jamiyatda qishloq xoʻjaligi qishloq aholisi urushlari va qoʻzgʻonlari tez-tez sodir boʻlardi.

3. Hudud turklar va iranliklar tomonidan hujumga uchrayotgan edi.

Bunday vaziyatda, xanliklar asosan hududiy yaxlitlik va siyosiy mustaqillikni saqlab qolishlari kerakligi sababli, yaxshi mustahkamlangan poytaxt shahariga muhtoj edi. Shuning uchun, bunday qalʼa shaharlarini qurish asosan harbiy-siyosiy vaziyat talabiga asoslangan edi.

1747 yilda ermeni melik Shahnazar yordamida Qarabax xanligini asos solgan Panah Ali xan bu katta mamlakatni, yaʼni Aras daryosidan Sevan koʻliga, Tartar daryosidan Meghri, Tatev va Sisian shaharlariga, shuningdek, Karabax, Zangezur va Bargushad hududlariga nazorat qilishga yordam beradigan qalʼa qurishga qaror qildi. 1748 yilda Panah Ali xan Barda yaqinidagi Bayat qalʼasini qurishni buyurdi. Panah Ali xan “oilasi yashashi mumkin boʻlgan va dushmanlar bosqini holatida odamlarni himoya qilishi mumkin boʻlgan qalʼa” qurishni istardi. Shuning uchun Bayat qalʼasi chuqur qazilmalar va qalin tashqi devorlar bilan oʻraldi.

Qayta yondirilgan gʻishtlardan qurilgan Bayat qalʼasi xon saroyi, masjid, bozor, hammom va uylarni oʻz ichiga oladi. Xon oilasining Bayatga koʻchib kelishi bilan yaqin qishloqlardan hamda Ardabil va Tabrizdan sanʼatkorlar ham bu yerga koʻchib kelishdi. Biroq, Bayat xonning uzoq muddatli rezidensiyasi boʻlib qolmadi. Koʻplab mustahkamlash harakatlariga qaramay, qalʼa xorijiylar hujumlariga nisbatan hali ham zaif edi. Xavfni hisobga olgan holda, Panah Ali xan yangi qalʼa qurish uchun strategik jihatdan yanada qulayroq hududni izlashni boshladi. Natijada, Shahbulag manbai yaqinida joylashgan (Ağdamdan 10 km) togʻ etagidagi Ternekut hududi, yaʼni Shahbulag, tanlandi.

19‑asr Karabax tarixchilariga koʻra, qalʼa, tosh uylar, masjid, hammom va bozor Panah Ali Xonning koʻrsatmalariga muvofiq qurilgan. Shahbulagda fuqarolik va diniy binolar qurilishi haqida maʼlumotlarni Mirza Yusif Karabaxiy va Mirza Jamal Javanshir asarlarida topish mumkin. M. J. Javanshir “Karabax tarixi” kitobida “Vafot etgan Panah Ali Xon buyrugʻida qurilgan yodgorliklar va binolar boʻlimida” shunday yozgan: “Shahbulag qalʼasi, qalʼa yaqinidagi masjid, hammom, boshqa binolar va bozor Panah Ali Xon buyrugʻida qurilgan”. Yangi qalʼaga koʻchib, oʻz pozitsiyalarini mustahkamlagan xon, eski bosh qarorgohini yoʻq qilishni buyurdi.

Shahbulag hududida, ayniqsa qalʼa va masjid arxitekturasi, Shusha qurilish jarayoniga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Shushaʼdagi deyarli barcha qalʼalar arxitektura rejalashtirish va hajm‑makon tuzilishi jihatidan Shahbulag qalʼasining xususiyatlarini yana takrorladi. Keyinchalik esa, Panah Xonning qarindoshlari unga yangi qalʼa qurish uchun xavfsizroq joy tanlashni maslahat berishdi va shu sababli u Shusha qalʼasini qurishga qaror qildi.

Qurilishi

Ahmad bey Javanshir “Qalʼa qurilishi uchun tanlangan abadiy oʻtib boʻlmaydigan, kirish mumkin boʻlmagan joy hatto eng kuchli dushmanni ham qoʻriqdan oʻtkazolmaydi” deb qayd etgan. Yangi qalʼa qurilishi bunday joyni talab qildi, uning bir tomoni elatlar bilan aloqada boʻlishi, shuningdek Panah Ali Xonga oʻz nazorati ostidagi mahallarga murojaat qilish imkonini berishi kerak edi.

"butun Karabakhda yagona joy Shusha tekisligi boʻlib, u tabiiy qalʼa boʻlib, kirish mumkin boʻlmagan toshlar bilan oʻralgan". Karabakh tarixchisi Baharli, yangi qalʼa qurilishi uchun tanlangan joy sharqdan tashqari hamma tomondan zich oʻrmonlar bilan oʻralganligini bayon etdi. Qalʼaning hududi vodiylar bilan tugallanadigan qoʻriqlarga boʻlinadi. Qoʻriqlar tabiiy suvning qalʼdan chiqishiga imkon beradi, shuning uchun yomgʻirli va tumanli ob‑havo xos boʻlgan Shushaʼda suv toshqinining ehtimoli noldan nolga kamayadi.