Tarḫuntašša

Tarḫuntašša (Hittite: 𒀭𒅎𒋫𒀸𒊭 and Hieroglyphic Luwian: 𔖖𔓢𔕙𔑯𔗦: lit. ʼCity of Tarhuntʼ) bronza davri shahar boʻlib, janub-markaziy Anatoliya (hozirgi Turkiya) hududida zamonaviy hujjatlarda tilga olingan. Uning joylashuvi nomaʼlum. Shahar bir muddat Hittit imperiyasining poytaxti boʻlgan va keyinchalik oʻz mustaqil hududi sifatida mintaqaviy kuchga aylangan. Shahar tomonidan boshqariladigan qirolik bir xil nom bilan tanilgan va uning taxminiy chegaralari matnlardan maʼlum.

Joylashuvi

2019‑yilda, Konya dashtidagi Çumra yaqinidagi Türkmen‑Karahöyükda avval kam oʻrganilgan joy tadqiq qilindi va Michele Massa, James Osborne va Christoph Bachhuber tomonidan Tarḫuntassa joyi sifatida taklif qilindi. Oldin taklif qilingan joylar orasida Konya, Ciliciadagi Sirkeli Höyük, Kayseri yaqinidagi hudud va avvalgi nomi Maltepe boʻlgan Kilise Tepe keltiriladi. Kızıldağ Hartapus ehtimol Tarḫuntassa hukmdori boʻlishi mumkinligi gʻoyasiga asoslanib taklif qilingan. Boshqa taklif qilingan joy Meydancık qalʼasi hududi boʻlib, Tarḫuntassa Hulaya daryosi yerining boshqa nomi deb hisoblanadi.

Yangi Hittit poytaxti

Mil. avv. XIII asr boshlarida Muwatalli II Hittit poytaxtini Hattusaʼdan Tarhuntassaga koʻchirdi. Bu koʻchish sabablari hali ham aniq emas. Muwatalli II vafotidan keyingi rasmiy yozuvlar, poytaxtni bir omon natijasida koʻchirilganini bayon qiladi. Umuman olganda, arxeologlar bu koʻchishni harbiy strategiya deb tushuntiradilar, yaʼni Ramses II bilan Kadeshda jangga tayyorgarlik koʻrish maqsadida Suriya hududiga yaqinlashish uchun. Biroq, Itamar Singer Muwatalli II poytaxtni diniy islohot doirasida koʻchirganini, shaxsiy xudosi Pihassassi, chaqmoq boʻron xudosi,ni Hittit diniy amaliyotida kuchliroq oʻringa koʻtarishga intilganini taklif qiladi. Uchinchi tushuntirish shundan iboratki, oʻsha davrda Tarhuntassa Hittit imperiyasi va undan tashqariga bogʻlangan yer va dengiz yoʻllari tarmogʻida markaziy joylashgan boʻlib, hudud boʻylab savdo va aloqalarni boshqarish uchun ideal poytaxt boʻlgan.

Muwatalli II ning oʻgʻli Mursili III keyinchalik poytaxtni Hattusa shahriga qaytardi. Hattusili III Mursilini taxtdan chetga olgandan soʻng, yangi shoh Muwatalli ning oʻgʻli Kuruntani Tarhuntassa shahrida shoh qilib tayinladi. Shartnomada tayinlangan shoh asosan Ulmi‑Tessup deb ataladi; shuning uchun baʼzi olimlar Ulmi‑Tessup va Kurunta Tarhuntassa ning ikki turli hukmdorlari deb hisoblaydilar.

Tarhuntassa Kuruntasi

Tudhaliya IV bronza yozilgan shartnomada Kuruntani shoh sifatida qayta tasdiqladi. Bu davrda Kurunta Parha bilan urushga qoʻshinlarini yetaklayotgan edi. Tarhuntassa bilan bogʻliq oldingi shartnomalardan farqli oʻlaroq, bu shartnoma Aegean sohilidagi Mira va Seha Daryo Yerining hittlar vasiy shohlarini guvoh sifatida chaqiradi. Bu, Tarhuntassa ning obroʻsi endi Gʻarbiy Anatoliya boʻylab muhim masala boʻlganini koʻrsatadi.

Kurunta keyinchalik oʻzini Buyuk Shoh unvoni bilan daʼvo qildi. Bu daʼvo Hatti butun hududiga taalluqli boʻlsa yoki boʻlmasa, Hattusa saroyi buni rad etdi (va shartnomani dafn etdi).

Hitt imperiyasining qulashishi

Hitt imperiyasining oxiriga yaqin paytlarda Suppiluliuma II Iyeroglif Luwiy yozuvida Hatti Tarhuntassa shahrini bosib olib, talon-taroj qilganini qayd etdi.

Türkmen‑Karahöyük

Keçik Chalcolithic davridan boshlab egallangan boʻlsa-da, bu joy eng koʻp Keçik bronza davrida (mil. avv. ≈ 1300‑1100) va Oʻrta temir davrida (mil. avv. ≈ 900‑600) egallangan. Oʻsha davrlarda u 120 gektardan ortiq maydonni egallab, Gʻarbiy va markaziy Anatoliya hududidagi eng katta joyga aylandi. 2019 yilda Konya Regional Arxeologik Tadqiqot Loyihasi doirasida, Chicago Sharqiy Instituti arxeologlari sugʻorish kanali boʻylab monumental Luwiy iyeroglif yozuvini topishdi. Tekshiruvda bu tosh dastlab tepalikning tepasida boʻlgan, lekin noqonuniy qazishmalar natijasida koʻchirilganligi aniqlandi. Yozuvda Harapu nomli hukmdorning Muska ustidan gʻalabasi tasvirlangan, bu epigrafchilar tomonidan Frigiyaga ishora qilinadi, lekin hali ham hal qilinmagan.

"1‑chi qator – Buyuk Shoh Kartapu, Qahramon, Mursilining oʻgʻli. 2‑chi qator – U (yaʼni Kartapu) Muska mamlakatini zabt etganda, dushman yerga tushdi. Osmonning Boʻron‑xudosi (va) barcha xudolar 13 (dushman) shohni (Buyuk Shoh Hartapu) Buyuk Shohning qoʻliga qoʻydi. (Va) u (yaʼni Hartapu) bu 13 shohni (ularning) qalashlari/himoyalari bilan birga, bir yil ichida (ularning) chorvachiliklarini (va) 10 ta qudratli qalʼalarini (ularning) katta ortostatlari/toshlari/devorlarini olib tushdi.

va chorvachilik (ularning/va) 10 ta qudratli qalʼalar (ularning) katta ortostatlari/toshlari/devorlari (ichida) bir yil ichida. 3‑chi qator – Va Azari‑Tiwata (yoki kamroq ehtimol Ap(a)ri‑Tiwata), yozuvchi, bu (matnni) oʻymadi.

Chunki allaqachon maʼlum boʻlgan bir yodgorlik Hartapu, Mursilining oʻgʻli, deb atalgan boʻlib, baʼzilar bu shaxsni Tarḫuntašša shahrining maʼlum qiroli Mursili III deb taxmin qilishgan, baʼzi tadqiqotchilar Türkmen‑Karahöyük Tarḫuntašša deb taxmin qilishgan. Qazib chiqqanlar yodgorlik 8‑asr mil. avv.ga tegishli ekanligini aniqlashdi, bu Tarḫuntašša bilan bogʻlanish uchun juda kech boʻlgani sababli, ularning bu qarashni saqlab qolishadi, ammo oʻrta bronza davrida bu joy Tarḫuntašša boʻlishi ehtimolini inkor qilmaydi. Kızıldağ joyida, janub‑janubi‑sharqga taxminan 13 kilometr masofada, boshqa bir yodgorlik (bu yerda topilgan 4 oʻxshash yodgorlikdan biri) Hartapu haqida bir toshda yozilgan.

Hozirgi paytda Kızıldağ yodgorliklari va Türkmen‑Karahöyük yodgorligi (shuningdek BURUNKAYA va Topada joylaridagi oʻxshash yodgorliklar) ning birlashtirilishi, tarjimasi va xronologiyasi hali ham hal qilinmagan. Hartapu nomi keltirilgan turli yodgorliklarning sanalari 12‑asr mil. avv. yoki 8‑asr mil. avv. deb belgilangan. Türkmen‑Karahöyük yodgorligi holatida, uchta qatorning ham barchasi bir vaqtning oʻzida oʻqilgan deb hisoblanmaydi. Ilmiy konsensus shundan iboratki, birinchi Hartapu va keyingi Hartapu mavjud boʻlgan.