Tell Tayinat

Tell Taʼyinat Sharqiy qirgʻoqda, Orontes daryosining Amuq vodiyidan oʻtib ketadigan burilishida joylashgan past tekislikdagi qadimiy tell boʻlib, Oʻrta yer dengizi Turkiyasining Hatay viloyatida, Antakya (qadimiy Antioch)dan taxminan 25 kilometr janubiy-sharqda joylashgan, va qadimiy Alalakh shahri boʻlgan Tell Atchana yaqinida joylashgan. Tell Taʼyinat III ming yillikning oxirgi davri mil. avv.da yashagan Alalaḫu shahrining joyi deb taklif qilingan; bu shahar Ebla saroyi G arxivida tilga olingan; keyinchalik esa temir davri Neo-Hittit qirolligining poytaxti Kinalua sifatida tanilgan. Topilmalar orasida temir davri ibodatxonasi va birinchi ming yillik milodiy davrga oid bir necha küniform plastinkalari mavjud. Chatal Huyuk (Amuq) ham bu hududda joylashgan yana bir yirik sayt hisoblanadi.

Identifikatsiya

Arxeolog Timothy Harrison, 2004-yildan boshlab bir necha yil davomida qazish ishlarini boshqargan, saytni Neo-Hittit/Aramey temir davri qirolligining poytaxti Kinalua bilan birlashtirishni qoʻllab-quvvatlaydi. Neo-Assur nazorati davrida bu Unqi viloyatining markazi boʻlgan.

Bu yer Yangi Ahdda zikr etilgan Kalneh shahrining mumkin boʻlgan joyi hisoblanadi.

Tarixi

Tellda olib borilgan arxeologik qazishlar, qadimiy yozma manbalar bilan birgalikda, saytning Erta bronza davri va Erta temir davrida ikki alohida bosqichda yirik shahar markazi boʻlganligini koʻrsatadi.

Sayt taxminan 20 gektarli yuqori tepalik va pastki tepalikdan iborat (hozirda suv bosqichining ostida, shimolga (taxminan 200 metr), sharqqa (taxminan 100 metr) va janubi-sharqqa (kichik kengayish) yoyilgan). Yuqori tepalikning (shimol va sharq tomonlari) taxminan 550 kvadrat metr maydoni zamonaviy buldozer ishlarida olib tashlangan. Erta bronza davrida sayt hozirgi yuqori tepalikdan kattaroq boʻlib, taxminan 25 gektarni tashkil etgan, bu korniy va sirt toʻplamlari asosida aniqlangan, qolgan qoldiqlar 3‑6 metr chuqurlikda oʻlchanadi.

Erta bronza davri

Qizil-qora porlagan gilam (Khirbet Kerak gilami) H va I bosqichlarida topilgan boʻlib, bu Mesopotamiya Erta Dinastik davri bilan mos keladi. Bu turdagi gilam EBAning oxirgi bosqichiga qadar kamayib boradi. Bu gilam Kura‑Araxes madaniyati taʼsiri ostida boʻlib, taxminan 3000 mil. avv.da bu hududga kelgan deb hisoblanadi.

Amuq tekisligida, Tell Tayinat EBIVB davrida eng katta aholi punkt boʻlgan. Tell Tayinatdan qolgan tuzilma qoldiqlari Erta bronza IVB davriga (J bosqichi) toʻgʻri keladi. Topilmalar orasida oʻsha davrda mintaqaga xos uslubda 17 ta antropomorfik va zoomorfik figurka bor. Shuningdek, ikki dona gʻildirak, mis qotishmasi metall boʻlaklari, ip aylantiruvchi gʻildiraklar va toʻqimachilik vazunlari topilgan. Muhim topilmalar orasida silindrsimon muhr va ikki dona loy muhrlamalari mavjud.

Temir asr

Temir asr I, Hitit imperiyasining qulashidan keyin kelib chiqqan va Shimoliy Levantda kichik mustaqil Neo-Hittit/Arameya shahar-davlatlarining paydo boʻlishini koʻrsatadi.

Temir asr II davrida bu joy qadimiy Kinalua, Neo-Hittit/Arameya shahar‑qirolliklaridan biri boʻlgan Walistin (Aramaik) yoki Palistin (neo‑Hittit) poytaxti boʻlishi mumkin, uning keyingi qiroliklari Pattin yoki Patina deb ataladi, bu Palistinning qisqartmasi (taxminan 1000–738 mil. avv.). Shimoliy Suriya daryo tekisligidagi madaniy jihatdan turli Neo-Hittit davlatlari orasida Kinalua hukmdorlari 8‑asr mil. avv.da ham qirollik Hitit nomlarini davom ettirgan. 9‑asr mil. avv.da Neo‑Assuriyaliklarning kuchayishi bilan Patina (Kinalua bilan bir xil deb hisoblanadi) hukmdorlari ularga soliq toʻlashni boshladi. Ashurnasirpal II kumush va oltin, 100 talant qalin, bronza yasash uchun zarur boʻlgan 100 talant temir, 1000 buqa va 10 000 qoʻy, ipak kiyimlar, quti yogʻochidan yasalgan bezakli kreslo va karavotlar, shuningdek “10 ayol kuylovchi, qirolning ukasining boy toʻy toʻgʻri kelgan qizi, katta ayol maymuni va oʻrnaklar”ni Labarna hukmdoridan olganini qayd etadi. Keyingi yurishlarda Assuriyaliklar uning qiroli Tutammuni Tiglath‑pileser III (745–727 mil. avv.)ning bir yodgorligiga koʻra taslim boʻlishga majbur qildi. Boshqa hujjatlar Assuriyalik nazorati Ashurbanipal (669–631 mil. avv.) davriga qadar davom etganini koʻrsatadi.

Shahar yuqori balandlikda joylashgan qalʼa bilan, pastki shaharni monumental darvoza majmuasi orqali bogʻlagan (joylashuv rejasiga qarang).

Temir asr ibodati

Sayyohlik Institutining (1935–38) saytdagi asosiy topilmalaridan biri, Ibroniy Bibliyada (Xristianlikning Qadimgi Ahdi) tavsiflangan Quddusdagi Sulaymon ibodatxonasi rejasiga oʻxshash ibodatxona edi.

Bit-hilani saroylari

Sayyohlik Institutining (1935–38) ekspeditsiyalari bit-hilani uslubidagi bir necha katta saroylarni ochib berdi. Taxminan 675 mil. avv. da kuydirilgan bit-hilani yogʻoch namunasi 2625 ± 50 yil BP ga karbon-datatsiya qilindi. 2005‑yil qazilmalari erta Temir asr II davriga mansub bit-hilani saroyining bir qismini ochdi.

Shoh Suppiluliuma haykali

2012‑yil avgust oyida Toronto universiteti jamoasi inson shaklidagi bosh va tanani, beldan yuqoriga qadar butun holatda topilganini eʼlon qildi. Haykal qoldiqlari taxminan 1,5 metr balandlikda turadi, bu umumiy balandlik 3,5‑4 metr boʻlishini koʻrsatadi. Haykal soqolli, koʻzlari qora‑oq toshdan yasalgan. Sochlari qatorlarga joylashtirilgan murakkab jingalaklar bilan bezatilgan. Qoʻllari tirsakdan oldinga choʻzilgan. Har bir qoʻlida ikki dona, sher boshli bilaguzuk bor. Haykalning chap qoʻli bugʻda, oʻng qoʻli nayza ushlab turadi. Koʻkragi yarimoy shaklidagi koʻkrak taqinchoq bilan bezatilgan. Haykalning orqasida Luwiy hieroglifida uzun, koʻtarilgan relief yozuvi oʻrnatilgan. Yozuv Shoh Suppiluliumaning yutuqlari va yurishlarini qayd etadi. U 858 mil. avv.da Suriy‑Xit ittifoqi tarkibida Shalmaneser III ning Neo‑Assuriya bosqiniga qarshi kurashgan shoh boʻlishi mumkin.