Terekty Aulie

Terekty äulie – Markaziy Qozogʻistondagi toshga tasvir sanʼati eski yodgorligi, Ulıtaý viloyatining mahalliy ahamiyatga ega tarix va madaniyat yodgorliklarining davlat roʻyxatiga kiritilgan.

Joylashuvi

Ulıtaý audany, Terekty temirjol beketinən şimal‑sharqqa qarab 18 km joyda joylashgan. Ulıtaý milliy tarix‑madaniy va tabiiy qoʻriq muzeyining hududida gʻarbdan sharqqa qarab tartiblangan pushti granitli togʻlardan iborat. Qattiq shamol eroziyasiga uchragan togʻlar yarim shar holatiga kelgan. Tepalarning choʻqqilari va yonlarida gʻorav tasvirlari mavjud.

Davri

Bronza davri (mil. avv. III‑I ming yillik), erta temir asri (mil. avv. IX‑mil. III) va oʻrta asrlar.

Tadqiqoti, tarixiy maʼlumotlar

1930‑yillarning oxirida kompleksni Q.I. Satpaev tadqiq qilgan. 1947‑1956 yillarda kompleksni Ä.X. Marğulan bilan, 1990 yili esa 3.S. Samashev rahbarligidagi arkeologik ekspeditsiya tadqiq qilgan. 1999 yildan 2001 yilgacha J.K. Qurmanqulov rahbarligida Zhezqazghan universiteti razvedka‑arkeologik ekspeditsiyasini tashkil etib bronza davriga tegishli ikki qalʼa qirgʻoq va erta musulmon davriga tegishli ikki qalʼa qazilgan.

2000‑2004 yillarda kompleksni tadqiqot Kanada va Italiyadan kelgan olimlar bilan davom ettirildi.

Petroglyphlarning repertuari turli, lekin tasvirlarning koʻpchiligi ot haykalini tasvirlaydi. Kompleks hududi 1,5×1 kmni egallaydi, bu yerda 50‑dan ziyod yodgorlik topilgan: neolit davri yotoqlari, bronza davri qishloqlari, rudalar va yarim qimmatli minerallarni olish uchun gorizontal va vertikal qazuv qoldiqlari, temir davri qalʼalari va IX, XVII‑XIX asrlar hamda XX asr boshlaridagi maqbaralar. Shuningdek, kompleks hududida koʻplab qarindosh jangchilar qabrlari joylashgan (taxminan jangchilar).

Yashash joyiga bogʻliq koʻplab afsonalar va anʼanalar mavjud. Ulardan biri muqaddas sheikh Hazret Ali va uning yodgorligiga borgan Duldul saygʻuligi haqidagi afsona.

Teriqti auliye majmuasidagi eng jozibali yodgorliklar – petroglyphlar va qabralar. Teriqti auliye qabrasi majmuaning janubiy-gʻarbiy qismida, qadimgi qalʻa tarmogʻi va 3 guruh petroglyphlar joylashgan granit tepalik oraliqda joylashgan. Tepaning tagidagi buloq suvining davolash xususiyati katta, sovuq urish, asab kasalligi va belsizlik kasalliklariga dori boʻlishi koʻp deb hisoblanadi.

Ziaratning sharqiy tomonida IX-XII asrlarda qurilgan qabralarda mahalliy ogʻzaki hikoyalarga qaraganda Ospan baba, Abilqayir ata, Jankara ata, Mutalip baba kabi t.b. muqaddas auliye odamlarning dafnlari joylashgan koʻrinadi. Odamlar ziarat qilishga intiladigan muqaddas joy ham ularningidir; atrofidagi tal‑shiliklarga ziyoratchilar qoʻrqash matolarini uzoqdan koʻrishadi. Mutaxassislar esa bugungi kungacha saqlanib qolgan qabr inshootlarining barchasi XIX‑XX asrlarda qurilgan va shu atrofni ota qavmiga aylantirgan Bagʻanalı va Baltalı ruining odamlarining dafn qilinganligi haqidagi xulosaga kelishmoqda.

Petroglyphlar guruhi

Majmuadagi eng qadimgi va maʼnosi katta yodgorliklar sifatida – Teriqti auliye petroglyphlari. Teriqti auliye petroglyphlarining estetik kuchi va jozibadorligi uning yuqori sifatda yaratilishi bilan mahalliy tabiat xususiyatlari bilan birlashgan boʻlishi kerak. Bederlar toʻrt dumaloq granit tepa yuzasidagi yengil toshlarga oʻrnatilgan. Katta boʻlagli granit materiallar uzunligi 15‑70 sm oraligʻidagi haykallarni joylashtirishga imkon bergan; ammo yuzlab asrlar davomida toshlarning tabiiy eroziyaga uchrashi sababli tasvirlarning koʻpchiligi yoʻqolgan. Bugungi kunda yodgorlikda jami 27 tosh yuzasida joylashgan taxminan 300 ga yaqin petroglyphlar granit jinslarning janubiy tomonidagi toʻrt joyda saqlanib turadi.

Birinchi toʻp

Töbelerning yuzida koʻproq egilgan janubiy tomonga 13 kompozitsiyada tasvirlangan 200‑dan ortiq hayvonlarning haykallari joylashgan 1‑chi toʻpdagi petroglyphlar soni ham koʻp, mavzular jihatidan ham juda rang‑rang. Hayvonlarning aksariyati ot boʻlsa, ayrim joylarda bir necha tuy, ikki buqa, qoʻy, qush (duadaq) tasviri va otning toʻrt ta oyogʻining izi, bir necha echki, arava, chiziqlar va stakan shaklidagi aylanalar uchraydi. Echki haykali tasvirlangan 2‑chi tosh yuzasidan boshqa joylarda ham ot tasviri koʻproq.

Eng keng tekislikda asosan ot tasviri chizilgan 80‑dan ortiq naqshli ornament saqlangan, bu yerda tosh yuzining yuqori qismi orqali ziyoratchilar tushadigan yuzasi yorqin, keng yoʻl oʻtadi. Tekis yuzaning gʻarbiy qismida aniq tasvirlangan oʻnlab ot haykallari joylashgan, ularning orasida Kangdja‑Shimendzydagi (ŞUAA, QHR) shu kabi kompozitsiyani eslatib turuvchi ikki ayiqning jang qilayotgan sahnasi koʻrsatilgan ajoyib tasvir ham bor; sharqiy qismda toshlarning tabiiy teksturasi boʻyicha faqat yon tomondan aniqlanadigan ot, tuy, bir necha echki shakllari va stakan kabi chiziqli haykallar joylashgan. Rasmning oʻrtasida 3 ta haykal: Seima‑Turbino anʼanalaridagi ikki ot, ularning keyinida sak‑sibir uslubidagi katta konturlu tasvir bilan yakunlanadi.

Ikkinchi toʻp

Diametri 35 sm boʻlgan, tuy haykali kabi aylanadan boshlanishi shimoli‑sharqga qarab choʻzilib, keyin qayta oʻraladigan, birining uzunligi 5 m, ikkinchisining uzunligi 2,5 m boʻlgan ikki chiziqli, kompozitsiyasi murakkab 2‑chi toʻpning keyingi tepaning pastki yuzalariga qarab joylashgan. Ushbu jumboq haykalning gʻarbiy tomonida ziyoratchilar yuradigan yana bir yorqin yoʻl joylashgan.

Uchinchi toʻp

3‑chi toʻp ziyorat majmuasining qarshi tomonida gorizontal choʻzilgan tepadan joylashgan. 10 ta jartas yuzasiga chizilgan bu yerda petroglyphlar soni 80‑ga yaqin.