Tiszatelek-Tiszaberceli Ártér Természetvédelmi Terület

Tabiatni muhofaza qilish hududi Tiszaning gʻatlarga siqilgan toʻlqin hududida, daryo qirgʻogʻida choʻzilgan tor, uzun boʻlakda joylashgan boʻlib, Gávavencsellődan Tiszatelekgacha, Tiszaning ikki tomonlama toʻlqin hududini oʻz ichiga oladi, Tiszatelek, Tiszakarád, Tiszacsermely, Tiszabercel, Paszab va Ibrány qishloqlarini ham qamrab oladi.

Hudud 1973‑yilda himoya ostiga eʼlon qilingan va 1990‑yilda bu hududga gávavencsellői ártér ham qoʻshilgan, shuning uchun hozirda 1 263 ga boʻlgan yer maydoni tabiatni muhofaza qilish himoyasi ostida, bu esa koʻpincha suv bosib oʻtadigan hududdagi fūz, nyár liqet oʻrmonlari, qirgʻoq boʻyi buta oʻrmonlari hamda balandroq yerda tarqoq joylashgan qattiq yogʻochli mevali daraxt‑köris‑sil liqet oʻrmonlari, shuningdek ularning tubi oʻsimliklari, yumshoq tayoqli oʻsimliklari, shuningdek, suv bilan, kamchilik bilan cheklangan quruq daryolar, ularning boy gʻoyalar oʻsimliklari, qolgan ártér qatlamlari va botqoqlik qatlamlarini saqlashga moʻljallangan.

Hudud Remete‑zug va Tódalja bundan tashqari butun yil davomida tashrif buyurish mumkin.

Oʻsimlik dunyosi

1996‑yilda Magyar Nemzeti Biodiverzitás Monitorozó Program (MNBMP) jarayonini sinovdan oʻtkazish davomida mamlakat boʻylab 5 × 5 km lik namuna hududidan – bu yerda belgilangan – 371 idishli oʻsimlik turlari tavsiflangan. Ulardan 15 tasi tabiatni muhofaza qilish himoyasi ostida.

Himoya ostidagi oʻsimliklar orasida ommaviy Tisza‑qirgʻoq margitvirág:[1] va yozgi tőzike ajratib koʻrsatilishi mumkin, shuningdek, debreceni torma, botqoqlik lednek, oddiy kígyónyelv, ikki bargli sarkvirág, oʻrmon borkóró va békakonty ham eslatib oʻtiladi.

Gʻoyalar oʻsimliklaridan eng muhim turlari sulyom va oq tündérrózsa, lekin bu yerda rucaöröm va tündérfátyol ham topiladi.

Hayvon dunyosi

Ártér zoologik qiymatlari orasida noyob Berki fülemüle ajralib turadi, uning ehtimol oxirgi panohi shu ártérdir. Fülemüle yashash muhitini aynan morotváklar va deyarli yurib boʻlmaydigan qalin oʻrmonlar, yumshoq daraxtli liqet oʻrmonlar, oʻtloqlar, shoxli oʻrmonlar va ularning ostida oʻsayotgan zich pastki oʻsimliklar tashkil etadi, bu Felső‑Tisza ning bir vaqtlar xos flora edi va bu yerda deyarli saqlanib qolgan.

Ushbu hududda alohida eʼtiborga loyiq boʻlgan narsa, Vencsellői gémtelepning kulrang gémlari va qattiq qirgʻoqda yashovchi qora burgutdir, ularning tuxum qoʻyishi uchun bu yerda ikki asosiy shart – qora yoz va tinchlik mavjud. Qora burgutlar har bir tuxumda yillik 3-4 bolalarini ham yetishtiradi. Bu yerda Yevropaning eng katta qirgʻoq qushlari koloniyasi ham joylashgan, uni baʼzida Kabasólyom ham ziyorat qiladi. Arterning qoldiq oʻrmonidagi qalin daraxtlar esa suzuvchi, qushlarga uyi boʻlib, qalin eski daraxtlarda esa yarimshoxlar va yovvoyi qoʻriqchilar ham yashaydi, ularning koʻpchiligi yer ostida tuxum qoʻyadi, va bunday yer osti tarakan uyasi yarim metr diametrga ega boʻlishi mumkin, uning joyi yer yuzasida deyarli sezilmaydigan bir necha santimetrli teshik bilan koʻrinadi; agar tarakan oʻgʻri bu teshikni sezsa, oyoqlari bilan ochadi, larvalarni ichidan chiqarib, bolalariga oziq-ovqat sifatida olib ketadi.

Hududda oʻrmonlar bilan chegaralangan nam oʻtloqlar, kamdan-kam uchraydigan qush – haris, shuningdek, mintaqaning keng tarqalgan yotoq joyi ham mavjud.

Mammalardan bu yerda hozirda soni kamayib borayotgan vidra ham, va baʼzida kuzatiladigan yovvoyi mushuk ham topiladi.

Hududning qimmatli turlari orasida tishgul (tiszavirág) ajralib turadi, lekin bir qancha himoyalangan oʻrmon qurshovi turlari ham bu yerda uchraydi; masalan, lapiy acsa, qora oyoqli oʻrmon qurshovi yoki sariq rangli oʻrmon qurshovi.

Madaniyat tarixiy qiymatlari

Tiszabercelda belvíz‑átemelő kanali yaqinida bugʻli mashinali átemelő koʻrish mumkin, u hozirda faqat koʻrgazma sifatida “ishlaydi”.