Tomb of Shaykh Haydar

Shayx Haydar turbasi — Xızı rayonining Tıxlı qishlogʻi hududida Səfəvi tariqati rahbarlaridan biri boʻlgan Shayx Haydar qabrlangan turba.

Haqqida

Shirvanşah Fərrux Yasarla jangda magʻlub boʻlgan Shayx Haydar oʻz oʻlgan joyida ham dafn qilingan. Har ikki qoʻshun oʻrtasidagi jang Ruzbihan Fəzlullahon yozganiga koʻra Elbrus (Qafqaz) togʻlarining etaklarida boʻlib oʻtgan. V. F. Minorskiyǝga koʻra Elbrus Shahdağdir. Shayx Haydar 9 iyul 1488‑yili boʻlib oʻtgan jangda magʻlub boʻlib jang maydonida qahramonlik bilan halok boʻladi va muridlari tomonidan u yerda ham dafn qilinadi. Uning maqbarasi Xızı rayonining Tıxlı qishlogʻidan 3–4 km shimol‑sharqda, Beşbarmaq togʻining orqasidadir. Turba ustida aniqlangan tosh plitkada uch qatorli forscha kitob (1,21 × 0,67 m) sülz elementli nusxa chizigʻi bilan oʻyilgan. Kitobning birinchi satri katta, aniq nusxa chizigʻi bilan, ikkinchi, uchinchi satrdagi soʻzlar 5–6 qatorlarda, yuqoriga koʻtarilib ust‑ustga sülz elementli nozik nusxa chizigʻi bilan yozilgan. Matnning tarjimasi quyidagicha:

1 "Katta maqbara Alloh yoʻli bilan ketganlarning muqaddas shahidgohi, haqiqat yoʻlining yoʻlovchisining qabri, hikmatli Qurʼon dinining haqiqat izlovchi shayxi, Shayx Sultan Junaydning oʻgʻli Shayx Sultan Haydari."

2. Shirvan, Ruman, Eron (Ağqoyunlu davlati nazarda tutiladi‑ Mašədixanim Nemət) urushida oʻldirilgan. (Maqbara) oʻsha yildan ming oʻttiz birinchi yilgacha xuruj (holatda) edi. Ishonchli imom Amir al‑mominning Ali ibn Abu Talib (a) Shayx Junaydning oʻgʻli Shayx Haydar yuzasida roʻy bergan voqeani haqiqatini (bilgan) qabrning yorqinligini va mustahkamlash uchun haqiqiy nökari Shah Ismoilning yoniga kelib buyurdi ki, uzoq muddat bu barakali, katta qabr Shirvan togʻlarida bir togʻning oʻrtasida yashirin qoladi.

3. Farmon (berdi ki) uni bu jazavali quyu va past zulmdan qutqarsin, ochib, qabir ustida bino tikilsin. Mehr bilan oʻsha oliy va baland yoshning dafn qilingan togʻning etagini 50 zar (1 zar 107 sm‑dir‑ M. N.) eni bilan chizib, chuqurlikka bordilar. Qadimiy qabir joyini ochib, unga hurmat koʻrsatdilar. Shah Səfi Bahadur xan əl‑Hüseynin hukmronligi davrida bu qabir ustidagi bino yana taʼmir va tiklandi. Uzun muddat moʻjizalar astanasiga aylangan bu darogʻda koʻplablar shifo topdi. Rəcəb oyida 1499‑yil tarixda.

Kitobning matnida maʼlum boʻladiki, Səfəvi sheyxlaridan Shah Ismayıl Xətainın otasi boʻlgan Sheyx Heydər "Shirvan togʻlaridan birida yashirincha dafn qilingan va uning maqbarasi uzoq muddat yashirin qolgan". Keyinchalik Qizilboshlarning Shirvan hududiga yurishlari vaqtida Shah Ismayıl Səfəvi otasi Sheyx Heydərin qabirini izlab topib, ustida turba binosi qurdirib, u yerda muridlar tomonidan Tekeli va Şıxlar qishloqlari tashkil etilib, maqbara muqaddas ziyoratgoh eʼlon qilingan. Hozirda qishloqlarning xarobaliklari qolgan. Keyinchalik qishloq aholisi bu yerni tark etib, sanoat markazlariga koʻchgan.

Sheyx Heydərin qabri ustida bişgan gʻishtdan qurilgan maqbara binosi ikki xonadan iborat, usti uchib ketgan. Gumbazning turgan togʻ oʻtirish joylari va gumbaz doirasining qoldiqlari koʻrinmoqda. Naxchivan‑Marağa meʼmorchilik maktabiga xos uslubda qurilgan binoning bezaklarida yashil, qora, qahva, abi rangli qashli gʻishtlardan foydalanilgan.