Ulytau State Nature Sanctuary

Ulytau milliy qoʻriqxonasi, Ulytau milliy tarixiy, madaniy va tabiiy muzey qoʻriqxonasi — geografik-tarixiy, tabiiy-madaniy yodgorliklarning katta bir toʻplami joylashgan hududni qamrab olgan qoʻriq. Qozogʻiston SSR Vazirlar Kengashining 1990 yil 29 noyabrdagi qaroriga binoan tashkil etilgan, egallagan yer maydoni 1883 km².

Tarixiy maʼlumot

Olim Alkey Xaqanuli Marğūlanning xulosasiga koʻra, Ulytau hududi bronza davri katta metallurgiya oʻshaği boʻlgan, uning atrofida Argʻanaty, Altynkazğan, Jartas, Qaraşoqdan topilgan qadimgi barpo etilgan joylar mavjud. Bu hududda qadimiy koʻchmanchi xalqning yodgorliklari ham topiladi. Ulytau tarixidagi bir oʻziga xoslik – Kichik Ipak yoʻli boʻylab Markaziy Osorni Sibir bilan davom ettirgan katta karvon yoʻli oʻtgan.

Markaziy Qozogʻistondagi yangi tadqiqotlar natijasida Ulytau atrofida ming yillar oldin madaniyatning rivojlanishi va almashinuvi murakkab oʻsish davri boʻlganligi aniqlangan. 18–19 asrlarning boshida olib borilgan tadqiqotlar faqat yodgorliklarni roʻyxatga olish bilan cheklangan.

1946 yilda Baykonyr, Bulantı, Jezdi, Qarakengır va boshqa daryolar boʻylab katta izlanish ishlari olib borildi. Natijada Jezdi‑Sarykengır daryolarining havzalarida Ulytau, Argʻanaty togʻlaridagi qadimgi odamlarning turar joyi aniqlangan. Ayniqsa qadimgi dasht koʻchmanchilarning toshdan qurilgan belgi-qorongʻlari bu sivilizatsiyaning koʻp sirlarini oʻz ichida saqlab kelgan. Ulytau milliy qoʻriqxonasi geografik-tarixiy, tabiiy-madaniy yodgorliklari respublika olimlarining ilmiy-tadqiqot asarlarining namunalariga aylandi.

Tarixiy yodgorliklari

Muzey qoʻriqxonasi hududida qadimdan kelib chiqqan (taxminan milodiy 5000 yil oldin) nekropollar joylashgan. Ularning umumiy soni 200 ga yaqin. Qoʻriqxonaning maydonida 700 dan ortiq tarixiy- arkeologik va arxitektura yodgorliklari joylashgan, ularning ichida Respublikaviy ahamiyatga ega 12 ta yodgorlik. Xususan: Joʻshı han, Alasha han, Dombauyl, Labaq, Maqat sahnasi, Erden, Ketebay, Jakuda‑Ishan, Basqamır qalʼasi, Aqmeşit avliyasi, Edige, Ayranbay maqbaralari.

Tabiat xususiyatlari

Ulytau hududi oʻzining tarixga toʻla yodgorliklari bilan faqat mashhur emas, tabiatida ham xususiyati bor. Umumiy maydoni 18 mln. gektarni tashkil etuvchi qoʻriq shimoldan janubga choʻzilgan Ulytau, Arğanat, Jeldiadır, Bayqoʻngʻir, Maytöbe, Araltöbe, Üsh qagʻıl taw togʻlaridan iborat

Oʻsimliklari va hayvonlari

Geografiya-botanika ilmiy-tadqiqot ishlarining aniqlanishi boʻyicha bu hududda umumiy oʻsimlik turlari 617 ta oʻsadi, ularning ichida dori-darmon oʻsimliklari 400 tur, mollarik oʻtlar – 100, oziq-ovqat oʻsimliklari – 50, texnik oʻsimliklar – 70, zaharli oʻsimliklar 40‑dan ortiq turi, ularning ichida boshqa joylarda kam uchraydigan turlari ham bor. Bu oʻsimliklarning bir qismi Qozogʻiston Qizil kitobiga kiritilgan. Bu yerda togʻ qirgʻogʻida yashovchi hayvonlarning ham (masalan, arqar, oqbosh tirna, bejeldik, duadaq, ilonchi burgut, qora degeleq, qyran, yana boshqalar) turlari koʻp.

Muzey tavsifi

«Ulytau» tarixiy-madaniy va tabiiy milliy qoʻriq‑muzeyi - Qaragʻand viloyati, Ulytau tumani, Ulytau qishlogʻida joylashgan. Muzey 2 qavatli bino‑tuzilmadan iborat. Umumiy maydoni 583,2 kv. m. Muzey binosida 8 xona joylashgan:

Noyob qoʻl yozuvlari xonasi;

Tarixiy xona;

Ulytau ziyolilariga bagʻishlangan xona;

Etnografik xona;

Qozoq qoʻshiqlari uchun xona;

Ulytau tabiatiga bagʻishlangan xona;

Minerallar xonasi;

Ulytau hududining noyob hashoratlari xonasi.

Muzey xodimlari tarixiy arkeologik yodgorliklarni himoya qilish, kelajak avlodga saqlab qolish maqsadida ish olib bormoqda. Qozogʻiston Respublikasi Madaniyat va axborot vazirligining 20 noyabr № 295 buyrugʻi bilan «Mamlakatning yaxlitligi va Qozogʻiston xalqlarining birligʻining belgisi» «Ulytau» muzey‑fondiga 2006 yil 6 dekabrda qabul qilingan.