Uşaklı Höyük

Usakli Hoyuk (shuningdek Kusakli, Kusachakly, Uçaklı) Turkiyaning Yozgat viloyati, Sorgun tumani, Büyüktaslik qishlogʻida, Kerkenes togʻining shimolida joylashgan. Bu ikkinchi miloddan avvalgi ikki ming yillikda gullab-yashagan muhim Hittta shahri boʻlib, qadimiy Zippalanda shahrining, Boʻron Xudosi kultining markazi boʻlishi mumkin boʻlgan joy sifatida aniqlangan.

Tavsifi

Yerleşim yuqori tepalik va biroz egri katta terrassa iborat. Markaziy tepalik taxminan 2 gektar, butun yerleşim esa 10 gektarni egallaydi. U Egri Öz daryosining janubiy qirgʻogʻida, katta, unumdor tekislikning shimoliy qismida joylashgan. Hittta poytaxti Hattuša ga bu yerga ikki kun piyoda (taxminan 40 km) masofada.

Ushbu joy Turkiyaning Sivas viloyatidagi Kuşaklı Höyük bilan chalkashmasligi kerak.

Tarixi

Yerleşim mil. avv. III ming yillik oxirida boshlangan va Oʻrta hamda Kech bronza davrlariga davom etgan, bu davrda joyning eng katta shahar rivojlanishi kuzatilgan. Shuningdek, temir davri davrida ham, kech Rim va Vizantiya davrlariga qadar yashash izlari mavjud.

Yaqinda olib borilgan qazilmalarda toʻrt qazilma hududi eʼtiborga olingan. Ular A, B, C va D deb belgilangan.

Hittta davri

A hududida kech bronza davri (mil. avv. XIV‑XII asrlar)ga oid monumental Hittta ibodatxonasi qoldiqlari topildi.

Hittta saroyi

D hududida, akropolisning janubida, Hittta saroyi topildi. Bu saroy Building III deb nomlangan. Geomagnitik tekshiruv natijalariga koʻra, Building III gʻarb‑sharq boʻylab 65 metr, shimol‑janub boʻylab 20 metrni egallaydi.

2019‑yilda saroy qazilmalari gʻarbga va sharqqa kengaytirildi va ular koʻplab boshqa xonalarni ochib berdi. Qazuvchi arkeologlar barcha xonalar boʻsh koʻrinishini aniqladilar, shuning uchun bino ehtimol rejalashtirilgan tarzda tark etilgan va tozalanilgan. Har yerda seziladigan olov izlari bilan yoqilgan halok boʻlish ehtimoli keyinchalik sodir boʻlgan.

Temir asr

C hududi akropolis va uning sharqiy yamolini oʻz ichiga oladi. Temir asr (mil. avv. 8‑chi‑6‑chi asrlar) shahar devorlari qazib topildi, ular katta toshlardan qurilgan baland qasrli mustahkam mudofaa tizimini tashkil etadi.

Rim davri

Shahar pastki hududida uchta boshqa qazilma maydoni mavjud. B hududida katta kech Rim tuzilishi topildi.

Qazishmalar

Koʻp yillar davomida bu joyning nomi va aniq joylashuvi haqida bir oz chalkashlik boʻlgan. 1926‑yilda Usakliʼni birinchi ziyorat qilgan olim hittolog Emil Forrer boʻlib, u eski xaritalarga asoslanib, bu joyni “Kusachakly” deb atadi.

1928‑yilda bu joyni de:Hans Henning von der Osten ziyorat qilgan va u uni ʼKüchük Köhneʼ deb atadi. Lekin u yaqin atrofdagi boshqa bir tepadan xato qilgan boʻlishi mumkin.

Baʼzi boshqa olimlar ham keyinchalik bu joyni ziyorat qilishgan, lekin butun vaziyat faqat Geoffrey D. Summers 1993–1994‑yillarda toʻliq arkeologik tekshiruv va xaritalash ishlarini olib borganida aniqlangan. U Kerkenes loyihasi doirasida ishlagan.

Arkeologik sirt tekshiruvi kampaniyalari 2008–2012‑yillarda oʻtkazildi, qazilma ishlar esa 2013–2020‑yillarda amalga oshirildi. Bu ishni Florens universiteti professori Stefania Mazzoni boshchiligidagi jamoa olib bordi.

Saytda toʻrt dona klin yozuvi va gilam topildi. Ulardan biri 2009‑yilgi tadqiqotda tepalik asosida topilgan Hitit tabletining fragmentidir. Bu, ehtimol, Hitit imperatorlik davrining sehrli rituali boʻlib, Oʻrta‑Hitit davriga taalluqli deb taxmin qilinadi.

Dendrokronologiya sayt uchun suzuvchi taqvim yaratdi. Radiokarbon taqsimoti Hitit saroyi uchun mil. avv. taxminan 1415‑1363, bir chuqurdan olingan namunaning dastlabki sanasi mil. avv. taxminan 1008‑905, temir davri glatsi uchun namuna mil. avv. taxminan 763‑486 sanalarini berdi.

Eng qadimgi mozaika pol

2018‑yilda Usakliʼda olib borilgan qazilmalarda Hitit davriga oid katta bino bilan bogʻliq dunyodagi eng qadimgi tosh mozaika pol topildi.

"Faqat janubi‑sharqiy qismi saqlanib qolgan koʻrinadi va bu uchta tor parallel tosh tasmasidan iborat ramka sifatida namoyon boʻladi: oq, qora‑koʻk va yana oq; tashqi oq tasmaning toshlari yupqa qirralari yuqoriga qarab joylashtirilgan, shuning uchun ular torroq yakuniy chetni tashkil etadi."

Taxminan 3 × 7 metr boʻlgan butun pol maydoni mozaikaga qoplangan deb hisoblanadi, u 3147 ta turli shakl va oʻlchamdagi toshdan iborat. Toshlar tekis yerga yotqizilgan.

Mozaikaning chetlari butun bino tashqi devorlari bilan aniq parallel boʻlgani sababli, u barcha Hitit davrida bir vaqtning oʻzida yaratilgan deb taxmin qilinadi.

Tosh bilan qoplangan pollar Kuşaklı (Šarišša), Šapinuwa va Ḫattuša kabi Hitit joylarida ham maʼlum, lekin Uşaklı bu davrda mozaika‑ga oʻxshash tartibda yagona maʼlum misol hisoblanadi. Bundan oldin, Anatoliadagi eng qadimgi maʼlum mozaika Frig Gordiondagi shunchaki "Burned Building" deb atalgan yondirilgan tuzilma deb hisoblangan edi.

Ushbu qazishmalar Turkiyaning Madaniy meros va muzeylar bosh boshqarmasi, Bozok universiteti va Italiya Pisa universiteti tomonidan birgalikda amalga oshirilayotgan loyiha doirasida olib borilmoqda.

Zippalanda sifatida aniqlash

Zippalanda qadimgi matnlardan maʼlum boʻlgan hittlar maʼmuriy va diniy markazi edi. U Daha togʻiga yaqin joyda joylashgan deb hisoblanadi, koʻpincha zamonaviy Kerkenes togʻi bilan bir xil deb tasniflanadi. Uşaklı Höyük bu hududda Çadır Höyük bilan birga ikki maqbul joydan biri sifatida aniqlangan.

Zippalanda ob-havo xudosi hittlar va Luviyaliklar orasida muhim boʻlgan.