Útmenti Pothole

Útmenti‑zsomboly Aggteleki milliy bogʻida joylashgan bir gʻoradir. Gʻora Aggteleki‑karst va Slovak‑karstning boshqa gʻoralari bilan birga 1995‑yildan boshlab Jahon merosi qismidir.

Tavsifi

Bódvaszilas markazidan shimolga, Alsó‑hegy tekisligida, Vecsem‑bükk choʻqqasidan 255°‑ga, 320 m masofada, qatʼiy himoyalangan hududda, oʻrmon ichida, qizil T belgilangan turistik yoʻldan (yaʼni, zsombolyli oʻquv yoʻldan) oʻng tomonga (Jóbarát‑zsomboly tomonidan yoʻnalib), turistik yoʻl yonida joylashgan ENy‑i tomonidagi katta gʻoraning toʻgʻri uchida, gʻoraning yuqori uchdan ikki uchdan bir qismida, toshga tırmanish orqali gʻoraning kirish joyi ochiladi. Tornanádaskáról sariq chiziqli turistik yoʻl orqali ham yetib borish mumkin. Turistik yoʻldan Tornanádaska tomonidan yaqinlashganda oʻng tomonda gʻora kirish joyi boʻladi. Zsomboly joyi baʼzi turistik xaritalarda gʻora nomi bilan belgilangan.

5 × 7 m oʻlchamdagi kirish joyi tabiiy, oval va vertikal oʻq yoʻnalishida. Ikki kichik yer bosqichli zinadan, ulardan biri gʻoradan olingan toshlardan qurilgan, pastga tushish mumkin. Oʻrta triász wettersteini ohaktoshida paydo boʻlgan. Uning shakllanishida tektonika, oqib keluvchi suv, singan suv va korroziya rol oʻynagan. Aslida bu zsomboly qoldigʻi.

Agar gʻora chuqurga davom etsa, unda davomiyligi ehtimol yirtilgan shift qoldiqlari tufayli yopiq. Vertikal xususiyatli gʻoraning tomonlarida silindrsimon qatlam izlari va morfologik kichik shakllar orasida barmoqlik izlari yaxshi koʻrinadi. Zsombolyga ellips kesim xos. Gʻoraning gorizontal kengligi 7 m. Shirin ildizli orkid guruhlari va yaproqli qoʻziqorinlar yuqori devor boʻlimlarida yashaydi. Qoplamasiz, oson yuriladigan gʻora kirishiga ruxsatnoma shart emas.

1977‑yilda baroq birinchi marta Útmenti‑zsombolynak nomi bilan adabiyotda paydo boʻldi. Baroq adabiyotda Útmenti‑zsomboly (Csernavölgyi, Hegedűs, Molnár 1977), V/10 (Kósa 1992) va V‑22 (Kósa 1992) nomlari va belgilar bilan ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1967‑yil avgust oyida Qizil Meteor TE ning uchta baroq tadqiqotchisi, Haász Éva, Kósa Attila va Varga Mária baroqni oʻlchashdi, keyin Kósa Attila oʻlchov asosida baroqning 2 ta uzunlik kesimi xaritasini va asosiy reja xaritasini tuzdi, ularni Haász Éva chizdi. Bertalan Károly tomonidan yozilgan, 1976‑yilda yakunlangan qoʻlyozmadagi 125‑sonli kartochkada shunday yozilgan: Útmenti‑zsomboly Alsó‑hegyen, Bódvaszilason joylashgan. Vecsembükki‑zsombolytól D‑ga, koʻk xoch belgilangan turistik yoʻl K‑i tomonida Útmenti‑zsomboly kirish joyi joylashgan. Baroq 4,3 m chuqur. Qoʻlyozmadagi baroqni tasvirlovchi qism 1‑qoʻlyozma asosida yozilgan.

1977‑yilgi “Karszt és Barlang” jurnalida chop etilgan maqolada Vengriya xaritasi bor, unda Vengriyada biologik tadqiqot oʻtkazilgan baroqalarning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. Xaritada biologik qayta ishlashda boʻlgan Útmenti‑zsomboly ning geografik joylashuvi ham koʻrsatilgan. Jurnalning 1977‑yilgi maxsus sonida maqolaning ingliz tilidagi versiyasi ham eʼlon qilingan. Ushbu maqolada ham xarita keltirilgan, unda baroq nomi Útmenti Shaft deb berilgan. 1977‑yil 30‑yanvarda tayyorlangan speleografik maydon hisobotiga koʻra, baroq kirish joyi taxminan 520 m dengiz sathidan balandlikda joylashgan. Baroq asosan vertikal xususiyatga ega. Baroq ichidagi humusdan sarvas va boʻri suyaklari yigʻilgan. Baroqning asosiy reja uzunligi 6,5 m, haqiqiy uzunligi 6,5 m, vertikal kengayishi 4,3 m va gorizontal kengayishi 7 m.

1984‑yilda nashr etilgan, Magyarország barlangjai nomli kitobda Magyarország xaritasi mavjud boʻlib, unda Magyarországda biologik tadqiqot oʻtkazilgan gʻorlarning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. Xaritada biologik qayta ishlash ostida boʻlgan Útmenti‑zsombolyning geografik joylashuvi koʻrinadi. Nashrning mamlakat boʻylab gʻorlar roʻyxatida Aggteleki‑karszton joylashgan gʻor Útmenti‑zsomboly nomi bilan keltirilgan. Roʻyxatga bogʻliq ravishda Aggteleki‑karszt va Bükk togʻ tizmasining gʻorlarining geografik joylashuvini koʻrsatadigan 1:500 000 masshtabdagi xaritada gʻorning geografik joylashuvi koʻrsatilgan. 1992‑yilgi Karszt és Barlangban nashr etilgan, Alsó‑hegyning maʼlum bir qismidagi gʻorlar, zsombolylar va tushishlarni tasvirlaydigan diagrammada gʻorning geografik joylashuvi koʻrinadi.

1992‑yilda nashr etilgan, Alsó‑hegyi zsombolyatlasz nomli kitobda gʻorning 1967‑yilda yaratilgan xaritalari chiqqan. Nashrda, Alsó‑hegyning maʼlum bir qismidagi Magyarország tomonini koʻrsatadigan bir xaritada gʻorning geografik joylashuvi kuzatiladi. Nashrda bir necha maʼlumotlar bilan birga gʻor haqida gapiruvchi adabiy asar ham koʻrsatilgan. 1992‑yilda Takácsné Bolner Katalin gʻorni oʻlchagan, soʻngra oʻlchovdan foydalangan holda gʻorning asosiy reja xaritasini va uzunlik kesimi xaritasini chizgan. Asosiy reja xaritasida uzunlik kesimining gʻor ichidagi joylashuvi koʻrinadi. 1995‑yildan beri Aggteleki‑karszt va Slovak‑karsztning boshqa gʻorlari bilan birga Útmenti‑zsomboly Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Nyerges Attila tomonidan 1997‑yilda tayyorlangan bakalavriat dissertatsiyasiga koʻra, 6 m chuqurlikdagi Útmenti‑zsomboly, Alsó‑hegyning Vengriya qismidagi 57‑eng chuqur gʻoradir. 54‑eng chuqur (Iker‑zsomboly), 55‑eng chuqur (Kalap‑zsomboly), 56‑eng chuqur (Karácsony‑zsomboly), 58‑eng chuqur (Hideg‑lyuk) va 59‑eng chuqur (Dugó‑lyuka) ham 6 m chuqurlikda. 1999‑yilgi Lakatos Kupa musobaqasining bir joyi bu gʻoraga tegishli edi. 2008‑yil 27‑sentyabrda oʻtkazilgan XV. Lakatos Kupa nashrida 6 m chuqur gʻora sifatida keltirilgan. Musobaqaning bir qismi majburiy boʻlmagan, sirtga tegishli nuqtasi zsomboliy boʻlgan.