Vajai-tó Természetvédelmi Terület

Vajai-tó Tabiatni muhofaza qilish hududi ichida joylashgan, 78 gektar maydonga ega boʻlgan, suzuvchi botqoqliklari bilan mashhur, Vajai qadimiy koʻli, bu bir vaqtning oʻzida baliq ovlash koʻli hamdir. Bu erkin tashrif buyurish mumkin boʻlgan tabiatni muhofaza qilish hududlari qatoriga kiradi. 2025-yilgacha toʻliq qurib ketdi.

Joylashuvi

Szabolcs-Szatmár-Bereg viloyatida, Shimoli-Sharqiy Nyírségda, Vajátan janub-gʻarbga joylashgan, suzuvchi botqoqlik orollari bilan toʻldirilgan Vajai qadimiy koʻli.

Vazifasi

Oxirgi muz davri oldidagi qadimiy daryolar, Oʻs‑Tisza va Oʻs‑Szamos, Karpatlar togʻlarini tark etib, tekislikda oʻz yotqizishlarini yoydilar, bu vaqt oʻtishi bilan shamol esgan qumning koʻchishi, harakati natijasida chuvalchanglar, tepaliklarga aylanishdi.

Qum tepaliklari orasidagi chuqurliklarda yerosti suv va yogʻingarchilikdan kelib chiqqan, oqimga chiqmaydigan koʻllar hosil boʻldi, Vajai koʻliga oʻxshash, ular loy bilan qoplandi, hududi va atrof-muhiti qishloq xoʻjaligi ekinlariga mos kelmas holga keldi.

Bu Nyírségdagi oqimga chiqmaydigan chuqurliklar 1800-yillarning oxirida sunʼiy kanallar bilan bogʻlandi va ularning suvini Tiszaga yoʻnaltirdilar.

Bu "Lónyai-főcsatorna" nomi bilan kichikroq kanallar suvini yigʻdi, shuningdek Vajai-tóning ortiqcha suvini yoʻnaltirish uchun qurilgan "Vajai Főfolyás" suvini ham.

Vajai-tó mamlakatning oʻsha kam uchraydigan joylaridan biri boʻlib, u yerda hali ham suzuvchi botqoqlik orollari mavjud va ularning ustida muz davridan qolgan noyob oʻsimlik turlari kuzatiladi.

Vajai-tó 2025-yilgacha yogʻingarchilik yetishmasligi, qishloq xoʻjaligi sugʻorish va yerosti suv darajasining pasayishi natijasida toʻliq qurib ketdi.

Suzuvchi botqoqlik orollari

Ularning paydo boʻlishi oddiy tabiiy hodisa: turli suv oʻsimliklari (kam, va boshqa quruq oʻsimlik turlari) suv yuzasida ildiz oʻsadi, keyin suvda suzib yurgan oʻsimlik boʻlaklari, kam barglarining koʻpchiligi yillar davomida qalin qatlam hosil qiladi. Soʻngra vaqt oʻtishi bilan bu suzuvchi qatlamga atrofdagi qum tepaliklaridan shamol tuproq, organik moddalar va turli oʻsimlik urugʻlari sepiladi. Qalin, havoga tegmaydigan, qattiq qatlamda shamol va qushlar olib kelgan urugʻlar, zich oʻsimlik qoplamasi shakllanadi.

Bir butun, suzuvchi "ingóláp"dan shamol kichik-yirik qismlarni kesib olib, shunday qilib kichik-yirik butalar, daraxtlar, kamol va past oʻsimlik bilan qoplangan suzuvchi lap orollari hosil boʻldi, ular suv sathiga qarab baʼzida koʻtarilib, baʼzida esa pastga tushib ketadi.

Chunki hammasi suv ustida suzib turganligi sababli, oʻsimliklar koʻl tubiga ildiz otolmadilar.

Oʻsimlik dunyosi

Suzuvchi lap orollarida egir, qayin va daraxtlar tagida yashovchi oʻsimliklar orasida pichanlar, botqoqlik pichani (Thelypteris palastris), tikanli qalpoq (Dryoptteris palustris), muz davridan qolgan tishli qalpoq (Dryopteris cristata) quyon kamoli (Carex elongata) hamrohlikda, suv nanasi (Mentha aquatica), koʻp sonli, dalda gullari (Lythrum salicaria), piyoz poʻstlogʻi, va yaxshi suv sathiga ega ingóláplarning nodir relikvium turi botqoqlik qalam (Comarum palustre) ham bu yerda topiladi.

Vajai-tó oʻsimlik dunyosi ham rang-barang. Suzuvchi orollarning oʻsimliklariga oʻxshab, sohil boʻyidagi kamol va botqoqliklar atrofida ham bir qancha nodir oʻsimlik turlari mavjud. Kamol va gʻijjalar bilan cheklangan sohil boʻyida, qurtlar, nanachalar yonida sariq gullari boʻlgan salatbogʻ (Ficaria verna) va pul bargli lizinka (Lysimachia nummularia) ham gullaydi.

Suvda minglab morskaya turlari: oddiy koʻl kamoli (Cetatophyllum submersum) va boshqalar bilan birga oq rangli kichik atirgul (Nymphaea alba) ham gullaydi.

Koʻl orqasidagi taʼsir hududida botqoqlik qargʻasi, oʻpka oʻsimligi (Pulmonaria officinalis), lizinka, suv nanasi, taʼsir orqasida joylashgan nisbatan kam zararlangan dal oʻsimliklari orasida esa oʻt turlari, masalan, tebranish oʻti (Briza media), bu yerda dal kakuk qirgʻogʻi (Dianthus superbus), dal atirguli (Ranunculus acris), yovvoyi sabzi (Rumex patentia) va gullar (Epilobium spp.) ham oʻsadi.

Vojaning atrofidagi quruq tepaliklarda akác va fenyő oʻrmonlari, homoki yaylovlar mozaikasida ligetszépe, koʻk iringó, vérehulló fecskefű va kígyószisz ham topiladi.

Hayvonot

Vajai-tó hayvonot ham rang-barang. Koʻlda yashovchi csibor, vízi skorpió, botpoloska, tavikagyló, nagy mocsári csiga vagy hegyes iszapcsiga hamda lapos, kerek tányércsiga.

Betelepített ponty, amur va boshqa baliqlardan tashqari koʻplab keszegfaj, törpeharcsa, lápi csík ham mavjud.

Ikki hayzli hayvonlar orasida bu yerda tavi béka (Rana ridibunda), kecskebéka va yana koʻplab békaféle topiladi.

Reptilyalardan vízisikló (Natrix natrix) va mocsári teknős.

Qushlar orasida bir nechta vízimadár, masalan, szárcsa, tőkés réce, vadlúd, fehér gólya.

Nádasokda nádirigó, függőcinege va őszapó ham uy quradi.