West-Altay State Nature Reserve

Batýs-Altaı memleketi tabiat qoʻriği — Kendi Altaıning shimol‑batafsil qismida Sharqiy Qozogʻiston viloyatining Ridder (Leninogor), Zyran, Glubokoe (Markaziy bosh ofis‑uy‑joyi Glubokoe tumanining Ridder shahrida joylashgan) tumanlarining hududida Popereçnoe qishlogʻining janub‑sharqida tabiatdan foydalanishdan olib qoʻyilgan joylarda joylashgan. Batýs Altaı qoʻriğinin hududiy tasnifi Janubiy‑Sibir togʻ davlatlarining Altaı provinsiyasiga tegishli. Qoʻriqning landshaft kompleksiga Ivanov (2800 m), Xolzun (2500 m), Kök­sın (2300 m), Tigirec (2300 m), Lineysk (1600 m), Uba (2067 m), Ülbı (2000 m) togʻlarining togʻli yer shakllari qoʻshiladi.

Qoʻriqning hayvonlar dunyosi tayga hayvonlari: bulan, maral, elik, qudir, qongʻir ayí, qunu, silesin, bulǵın, sasıq küzən, aqqalaq, qora küzən, kəmşat, tiyn, şubar tışqan, suyr, tülki va turli kemiruvchilarni tashkil etadi.

Qushlar olami oldindan olingan maʼlumotlarga koʻra 100 dan ortiq turdan iborat. Ularning ichida Qizil kitobga kiritilgan: qora degeleq, tundra şili, bürkit, aqqurıq subürkit mavjud.

Boshqaruv holati

Batýs Altaı memleketi tabiat qoʻriğinin ofisi Qozogʻiston Respublikasi, Sharqiy Qozogʻiston viloyati, Ridder shahri, Semei koʻchasi, 10‑uyda joylashgan.

Tabiat holati

jismoniy‑geografik tavsifi

Batýs Altaı memleketi tabiat qoʻriği Kendi Altaıning shimol‑batafsil qismida Sharqiy Qozogʻiston viloyatining Ridder (Leninogor), Zyran, Glubokoe (Markaziy bosh ofis‑uy‑joyi Glubokoe tumanining Ridder shahrida joylashgan) tumanlarining hududida Popereçnoe qishlogʻining janub‑sharqida tabiatdan foydalanishdan olib qoʻyilgan joylarda joylashgan. Batýs Altaı memleketi tabiat qoʻriğinin hududiy tasnifi Janubiy‑Sibir togʻ davlatlarining Altaı provinsiyasiga tegishli.

Qoʻriqning landshaft kompleksiga Ivanov (2800 m), Holzun (2500 m), Kökşin (2300 m), Tigiretsk (2300 m), Lineysk (1600 m), Uba (2067 m), Ülbi (2000 m) choʻtalari qoʻshiladi.

(2000 m) choʻtalari togʻli yer betlarining bir qismi qoʻshiladi.

Yer betining shakli kelib chiqishi boʻyicha tektonik, muzlik va suvli eroziyali boʻlib, tarkibiga suvli dalalar, togʻ oraligʻidagi qazangʻichlar, dalaviy pastliklar, suvsiz toshlar, jinslar, qoʻriqlar, toshli daryolar kiradi. Choʻtalarning usti tekislangan tekislik kabi, baʼzi hududlarning tuzilish xususiyatlarini kar, trog, sirk tashkil etgan qadimiy muzliklar, shuningdek, ajoyib shakllar yaratgan granit qoldiqlari (Tarmoq ustunlar - Tosh ertagi, Shaytan qalʼasi) koʻrib aniqlangan. Barcha choʻtalar goʻzal daryo dalalari bilan boʻlinadi.

Qoʻriq hududiga daryolar tarqalgan gidrologik tizim, muzli koʻllar, buloqlar, bosqichlar, baland togʻli botqoqlar (Altaydagi eng katta botqoqlardan biri – Gulbische botqoqligining uzunligi 6 km, eni 2 km). Qoʻriq hududida oqib keluvchi daryolar: Qara va Oq Uba, Palevaya Razlivanka, Lineychikha, Ülken va kichik Turğısın va boshqa koʻplab daryolar Ertingning Karsk dengiziga quyiluvchi yuqori havzaga tegishli. Oq va Qara Uba daryolari qoʻriq hududidan tashqarida Gʻarbiy Altaydagi Ertingning havzasiga kiruvchi Uba daryosiga qoʻshiladi. Daryolar asosan togʻning erigan suvi bilan oziqlanadi (40‑70%).

Qoʻriq hududining gidrologik tizimini tabiiy holatda saqlash – umumiy hududning normal gidrologik rejimini taʼminlaydigan asosiy shart.

Togʻli tayganing tarkibiga oʻsimliklarning yuqori boʻlagiga kiruvchi: künğiot tikanli aralash oʻrmonlar, alpi va subalpi yaylovlari, tundra boʻlagi. Gʻarbiy Altaydagi oʻrmonlar boʻyicha oʻrmon agronomlari aniqlagan 25 turdan 16‑si qoʻriq hududida uchraydi.

Qoriqning iqlimi geografik joylashuvi va yer yuzasiga bogʻliq. Qoriq Osiyo qitʼasining eng uchida oʻrmonli, dasli, choʻldagi tabiiy‑iqlimiy hududlarning uchrashgan joyida; Janubiy Sibir va Markaziy Osiyoning turli togʻli hududlarida, Gʻarbiy Sibirning keng tekislik maydonida, Qozogʻiston va Markaziy Osiyoning daslari va choʻllarida joylashgan. Qoriqning okean va ochiq dengizlardan uzoq boʻlishi uning iqlimining kontinental boʻlishiga, havo haroratining yillik nafaqat, hatto kunlik darajadagi oʻzgaruvchanligiga asos boʻladi. Yozgi faslda selsiy boʻyicha +18‑+24 daraja qulay havo koʻproq boʻladi. Muzsiz kunlar 90 kungacha davom etadi. Qish 220‑240 kungacha boʻladi. Yanvarda oʻrtacha harorat selsiy boʻyicha -17‑‑28 daraja. Qor qoplamining balandligi 1,5‑2,0 metrga, baʼzan 3‑4 metrga yetadi.

Bahorda qor tez eriydi, qor erishi, qorning qobishi koʻproq kuzatiladi. Oq Uba koʻlining hududida yilda 1600‑2000 mm gacha qor yogʻadi, baʼzan undan ham koʻproq, 3000 mm gacha yetadi. Umuman qoriq hududida yogʻingarchilik darajasi bir tekisda deb aytiladi.

Hududning iqlimi kontinental sharoitda shakllanadi, lekin togʻda havo haroratining pasayishi va yogʻingarchilikning, ayniqsa, Atlantika okeanidan keluvchi havo massalari uchun ochiq gʻarbiy va shimol‑gʻarbiy tomondagi yamalar koʻp boʻlishi sababli – bu hududlar ancha nam boʻlib qoladi. Shuningdek, togʻli yer yuzasi atmosferik havo aylanishi jarayonining rivojlanishiga taʼsir qiladi va dengiz sathining balandligiga, yer poʻstining shakliga, yamalarning ekspozitsiyasiga va yer yuzasining qoplamasi xususiyatlariga qarab oʻzgaruvchan iqlim sharoitlarining turli‑turli boʻlishini keltirib chiqaradi. Togʻda shakllanadigan havo massasi oʻz xususiyatlari jihatidan yonma‑yon joylashgan tekislik havo massasidan ancha farq qiladi.