Y-ágú Cave

Y-ágú-barlang Duna–Ipoly Milliy Parkida, Pomázda joylashgan Holdvilág-oqda joylashgan sunʼiy gʻoradir. Gʻora emas. Turist yoʻriqnomasida ham tilga olingan.

Tavsifi

Pomázi Holdvilág-oqning vaqtincha suv oqimidan D‑ga 30 metr masofada, vodiyning chap tomonida, K‑i tosh devorining pastki qismida gʻoraning kirish joyi kulrang‑oq rangli amfibol‑andezittufada joylashgan.

215 santimetr baland, 175 santimetr keng kirish joyi gʻarbga qarab joylashgan. Sharqqa yoʻnalgan yoʻlak 6,5 metrdan keyin shoxlanadi. Uzunroq shox 80° yoʻnalishda, qisqaroq shox 100° yoʻnalishda davom etadi. Uzunroq, asosiy shox kirish joyidan oxirigacha 22,1 metr, qisqaroq, yon shox shoxlanish joyidan oxirigacha 10 metr – shunday qilib gʻoraning umumiy uzunligi 32,1 metr. Yoʻlaklarning kengligi kichik oʻzgarishlar bilan kengayadi, torayadi, lekin oxirga yaqinlashganda torayish tendensiyasini koʻrsatadi. Asosiy shoxning oʻrtacha kengligi taxminan 150 santimetr (220 va 130 santimetr oraligʻida), yon shoxning kengligi 120 santimetr (127 va 116 santimetr oraligʻida), taxminiy trapets shaklidagi kesim yoʻlaklarning balandligi ham oʻzgaradi, oʻrtacha 210 santimetr, lekin asosiy shoxda ikki joyda, shoxlanish joyida va oxirga 3 metr oldin balandligi oshadi.

Bu joylarda yoʻlakning shiftida yoʻl oʻqi bilan perpendikulyar yarim doira shaklidagi tekisliklar qazilgan, shuning uchun yoʻlak bu joylarda odatdagidan 70 santimetr balandroq. Bu yarim doiralarda bir vaqtlar oʻymali yozuvlar boʻlgan, ularning orasida yunon harflaridan iborat Xristos monogrammasi ham bor. Hozir bu yozuvlar deyarli koʻrinmaydi, chunki yaqinda qoʻshilgan ramziy devor boʻyoqlari qisman tiklangan yuzalarni yopib turadi. Devorga boʻyoq boʻshliqlari, shuningdek, oxirga yaqin yarim doira yaqinida, chap tomondagi devorda ham mavjud.

Y-ágú-barlang koʻpincha sayohat yoʻli yonida joylashgan, oson koʻrinadigan kirishiga ega, shuning uchun koʻplab odamlar tashrif buyuradi. Tashrif buyuruvchilarning bir qismi gʻovakni buzadi, monogrammalar va boshqa simbolikalarni oʻyar, yoki devorlarga boʻyoq chiziqlarini tomchilaydi, hatto kompozitsiyalangan rangli chizgʻilarni ham yaratadi va axlat tashlaydi.

Gʻovak adabiyotda Holdvilág-árki-vizesés ostidagi gʻor (Bertalan, Schőnviszky 1976), Kisszikla gʻori, Y‑shaklli‑gʻor, Y shaklli gʻor (Erdélyi 1971), Y‑águ‑gʻor (Eszterhás 1993), Y‑ágú‑gʻovak, Y ágú gʻovak va Y‑gʻor nomlari bilan ham uchraydi.

Yaratilish

Gʻovak tavsifchilarga (Barcza–Thirring 1920, Erdélyi 1971, Eszterhás 1997, Ézsiás 1994, Incze 1990, Kucsera–Rappai 1980, Pápa 1943) koʻra inson faoliyati natijasida shakllangan. Lekin kim, qachon va nima uchun yaratganligi haqida faqat taxminlar mavjud. Erdélyi va Incze uni temir koni qudugʻi deb hisoblaydi, Kucsera va Rappai esa unda granat donalari qazib olinishi mumkinligini, Schőnviszky László esa koʻmirdan foydalanilganligini aytadi. Ézsiás ham bir vaqtlar kon boʻlganligini taxmin qiladi, Barcza va Thirring ham sunʼiy deb hisoblaydi.

Eszterhás Istvánning fikriga koʻra, kon boʻlishi juda ehtimol emas. U oʻrta asr va keyingi davrlarning bir necha konlarida sayohat qilgan, hamda konchilik boʻyicha malakaga ega – va bu bilimlar, taqqoslashlar asosida aytadi, eski davr konchilari bunday shakldagi slitsani yaratmagan va kam miqdordagi foydali material ham slitsaning qurilishini asoslamaydi, chunki metall yoki granat yer yuzasida katta miqdorda va osonroq topiladi. Uning fikriga koʻra, gʻovak biror kultistik maqsadda yaratilgan boʻlishi mumkin. Bu slitsaning shakli, yarim doira yuzalari va deyarli sezilmaydigan eski yozuvlar ham buni tasdiqlaydi.

Tadqiqot tarixi

1920‑yilda nashr etilgan “Budapest Duna‑jobbparti környéke” nomli nashrda Holdvilág‑árok katlanasida ikki ta gʻor borligi, ular koridor kabi, taxminan 20–25 m uzunlikda, koʻrinishiga sunʼiy ekanligi haqida soʻz bor. 1924‑yilda nashr etilgan “Budapest Duna‑jobbparti környéke” kitobida ham Holdvilág‑árok katlanasida ikki ta gʻor borligi, ularning uzunligi taxminan 20–25 m, koridor kabi va koʻrinishiga sunʼiy ekanligi qayd etilgan. 1926–1927‑yillarda “Barlangkutatás”da 1923–1924‑yillarda Tasnádi Kubacska András va Véghelyi Lajos tomonidan amalga oshirilgan yarasa kuzatuvlari davomida Pilisvörösvárda joylashgan Holdvilág‑árok sunʼiy qazilgan gʻoridan uzun quloqli yarasa (Plecotus auritus L.) topilganligi aytilgan. 1929‑yilda Thirring Gusztáv tomonidan yozilgan sayohat qoʻllanmasida 1920‑yilda nashr etilgan kitobdagi Y‑ágú‑barlangni taqdim etuvchi boʻlim takrorlangan.

Turisták Lapja 1931‑yilgi sonida chop etilgan bir foto, unda Holdvilág‑árok sharsharasi koʻrinadi va sharshara fonida bir gʻovak ochilishi koʻrinyapti. Turisták Lapja 1937‑yilgi sonida nashr etilgan va Schőnviszky László tomonidan yozilgan tadqiqotda shunday yozilgan: Holdvilág‑árok sharsharasi ostidagi ikki quti‑shaklidagi ochilish toʻliq sunʼiy boʻlib, eski zamonlarda u yerda koʻmir izlanilgan. 1937‑yilda nashr etilgan va Szeghalmy Gyula tomonidan yozilgan kitobda Pomáz va Szentendre ustidagi Csikóvári togʻlari guruhida, Holdvilág‑árok amfiteatrga oʻxshash katlanida, ajoyib hududli gʻorlar mavjudligi haqida soʻz bor. 1941‑yilda nashr etilgan Vengriya sayyohlar leksikonida shunday yozilgan: Holdvilág‑árokning ikki, koridor‑shaklidagi gʻori bor.

1943‑yilgi Barlangvilágda nashr etilgan maqolaga koʻra, Holdvilág‑árok chuqurida ikki koridor‑shaklidagi gʻor mavjud. Yomgʻir paytida suv 15 metrli sharshara bilan Holdvilág‑árokga tushadi va shu paytda, sharshara tushish chizigʻida joylashgan bir gʻordan juda qiziqarli tarzda suv pardasidan koʻrinish paydo boʻladi. Gʻorlar daʼvo qilinadigan sunʼiy qazilmalar, lekin bu aniq emas. Aslida, u yerda tabiiy gʻor boʻlgani, keyinchalik kengaytirilgan boʻlishi mumkin. Bu ehtimoliy, chunki bu joydan uzoq boʻlmagan joyda, Weislich‑gʻor haqiqatan ham mavjud. 1948‑yilda nashr etilgan, Szegő István tomonidan yozilgan sayohat qoʻllanmasiga koʻra, Holdvilág‑árokda yuqoriga harakatlanayotib, (oʻng tomonda) togʻ toshlarining orqasida ikki ta, taxminan 20 m uzunlikdagi, sunʼiy gʻor‑koridor uzanadi. Tosh orqasida uchinchi gʻor ham bor, lekin u qulab tushgan va shuning uchun koʻrinmaydi. Kadić Ottokár 1952‑yilgi qoʻlyozmasida Holdvilág‑árok sharsharasi ostidagi, quti‑shaklidagi ikki ochilish sunʼiy kelib chiqishi haqida aytilgan. Eski zamonlarda bu yerda koʻmir izlanilgan.