Zelezna Baba Cave

Zelezna Baba-gʻorlari Vengriyada alohida himoya qilingan gʻorlar orasida joylashgan. Arxeologik topilmalar u yerda topildi. Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan. Yosh, porli ohaktalarda Vengriyada kam gʻorlar shakllangan. Shuning uchun bunday jinsda yaratilgan Zelezna Baba-gʻor alohida ahamiyatga ega.

Tavsifi

Etyeki-dombalarining sharqiy chetida, Sóskútning shimoliy qismida, 173 metr balandlikdagi Kálvária-togʻining Benta-daryosi ustidagi tomonida joylashgan tosh togʻlarining shimoliy oxirida uzoqdan tanib boʻladigan, oʻymali, eski tosh koniga ishora qiluvchi tik qiya tosh devori koʻrinadi. Tark etilgan, oʻtloqli tosh koni tagida, devorning oʻrtasida Zelezna Baba-gʻori 6,5 m keng, 5,5 m baland, oʻzgartirilgan shakldagi, noaniq, gorizontal oʻq yoʻnalishli kirish joyi ochiladi.

Gʻor miotsen (qatlamli, qatlamli) ohakda karsrt suv sathidan past erishish tufayli paydo boʻlgan. Ehtimol, Sóskút ohagi yoki tinnyei ohak gʻorning asosiy toshidir. Bir qavatli gʻorning fazo shakli tarmoqlanadi. Xos boʻlgan slayd turi uchburchak. Tosh qazib olish tufayli taxminan 15 m uzunlikdagi tashqi qismi yoʻqolgan. Gʻorning ikki tarmogʻi taxminan 10‑15 m uzunlikda, balandligi taxminan 1–1,5 m, kengligi 2‑3 m. Gʻorda bir necha gʻumbust va barmoqlik qadamlar ham koʻrinadi, baʼzi joylarda esa fosil mussallar ham koʻrish mumkin. Shiftning qattiq tosh qatlamida koʻplab erishish izlari mavjud.

Butun gʻorda oltingʻur (tüskö) paydo boʻlishi xos. Har joyda kvarts toshchalari mavjud. Boʻshliq gorizontal yoyilishi 46 m. Qor yoki tulki bu joyni qoldirilgan qoldiqlar asosida ishlatadi. Baʼzi joylarda mogʻor, kirish qismida esa algalar topilgan. Qoplamasiz gʻor ruxsatsiz, gʻorchi asosiy jihoz bilan va oson yuriladigan.

Bronza davri va rim davri arxeologik topilmalar qazib olishdan topildi. Gʻor arxeologik joy identifikatsiya raqami 11446.

Remény-terem nomli boʻlim, oʻtish imkoniyati tufayli nom olgan. Zelezna Baba-gʻor nomi birinchi marta 1976‑yilda yozilgan qoʻlyozmada paydo boʻlgan va bu nom birinchi marta 1984‑yilda bosma shaklida chiqqan. Gʻor adabiyotida Babó‑lyuk (Kraus 2002), Babólyuk (Torma 1986), Sóskuti‑gʻor (Kordos 1984), Sós‑kuti‑gʻor (Bertalan, Schőnviszky 1976), Sóskúti‑gʻor (Kraus 2002), Sóskúti gʻor (Bertalan 1976) va Zelezna Baba (Halász 1963) nomlari ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1920‑yillarda bu yerda tosh koni faoliyat koʻrsatganligi sababli gʻorning tashqi qismi juda tez vayron boʻlgan. Konchilik davrida togʻni gʻor oldidagi tosh qirgʻogʻigʻiga qadar qazib olishgan. 1935‑yilgi “Erdészeti Lapok”da chop etilgan, Földváry Miksa tomonidan yozilgan nashrda, gʻor Székesfehérvárdagi magʻaribiy qirollik oʻrmon idorasi maʼlumotiga koʻra, Sóskútning shimoli‑gʻarbiy qismida, kalvariya tomonida, toshli va quruq hududda joylashganligi va ikki tor kirishiga ega ekanligi aytilgan. Tor kirishdan keyin taxminan 8 m kenglikdagi oldi zal mavjud. Oldi zal orqali ilgari davom etish mumkin boʻlgan, ammo hozirda yoʻq, chunki gʻor shiftining qulashiga sabab boʻlgan. Unda taroq va boshqa foydali buyumlar topilgan. Gʻor Székesfehérvár kapitanligi mulkiga tegishli.

Halász Árpád 1939‑yil 20‑avgustda gʻoraga borgan. Shu yili gʻoraning kirish qismiga tasvirga olishgan bir foto, hamda uzoqdan olingan, gʻoraning kirish atrofini koʻrsatadigan bir foto yaratgan. Gʻoraning asosiy reja xarita chizigʻini va uzunlik kesimi (K‑Ny yoʻnalishli) xarita chizigʻini chizgan. Ikkala xarita chizigʻi 1:500 masshtabda gʻorani namoyish etadi. Gʻoraning geografik joylashuvini koʻrsatadigan ikki joy chizigʻini yaratgan. Halász Árpád 1940‑yil 18‑iyun kuni qayd etgan, gʻoraning paydo boʻlishi bilan bogʻliq koʻplab ogʻzaki rivoyatlar mavjud. Masalan, gʻoraning kirishidan 1,5 km uzoqlikda temir eshik bor, eshik ortida odamlar qatl etilgan. Boshqa bir hikoya boʻyicha, Etyekga 15 km uzunlikda tunnel bor, lekin hali topilmagan.

1940‑yil 8‑dekabrda Halász Árpád bir hikoyani qayd etgan, unga koʻra turk hukmronligi davrida tuzlikchilar dushman kelayotganini eshitib, qochib ketishgan. Bir necha kun oʻtgach turk otli qoʻshinlari qishloqqa yetib kelgan, lekin hech kim topilmagan. Bir patrul guruhi gʻoraning oldidagi vodiyga kirib, bu yerda daryo boʻylab kiyim yuvayotgan bir ayolni topgan. Guruh yetakchisi ayolni tahdid qilgan, u gʻoraga qarab koʻrsatib, qishloq aholisi shu yerda ekanligini aytgan. Yetakchi darhol ayolning qoʻlini kesib tashlagan va gʻorani issiq arda bilan qoplagan. Qochib yashovchilar shu sababdan oʻlgan. Hikoyaning boshqa varianti boʻyicha, qoplashda issiq arda ishlatilmagan. Bir necha oʻn yillik oldin gʻorada temirchilik uyi boʻlgan, lekin tosh qazib olish tufayli yoʻqolgan.

Joriy kirishdan taxminan 10–15 metrli bir qism yetishmayotgani juda ehtimol. Halász Árpád 1941‑yil 7‑dekabrda qayd etganiga koʻra, oʻsha yili gʻorada tadqiqotlar davom etgan, oʻsha paytda bir inson bosh suyagi parchalari va loy qogʻoz boʻlaklari yuzaga chiqqan. Gʻoraning eng ichki qismigacha insonning bu yerda boʻlishi izlari kuzatilishi mumkin. Halász Árpádning izlanishlari bir‑ikki joyda amalga oshirilgan, lekin kam natija berilgan. Gʻoraning topilmasi juda janub‑gʻarbga qiyalgan. Kichik bir yoʻlak 60 metrdan keyin tugaydi, bu yerda humus va loy toʻliq ravishda yoʻlni yopadi. Taxminan toʻrt metrga harakat qilish mumkin boʻldi bir necha marta urinishdan soʻng. Yoʻlak boshida burchakli boʻlib, ustki qismi koʻrinishicha silliq qirqilgan. Bu Etyekga olib boruvchi, sunʼiy ravishda kengaytirilgan yoʻlak boʻlishi mumkin. Bir muddat ichida yorugʻlikni kiritish mumkin boʻldi va bir‑ikki metrdan keyin yoʻlak qulay kenglikka ega boʻlishi va mos tayyorgarlik bilan kirish mumkinligini koʻrdi.