Zelnik István Southeast Asian Gold Museum

Zelnik István Janubiy Osiyo Oltin Muzeyi Budapeşt, Vengriya shahridagi Terézváros tumani, Andrássy koʻchasi boʻylab joylashgan xususiy muzeydir.

Zelnik István Janubiy Osiyo Oltin Muzeyi hozirgi Janubiy Osiyo davlatlarining oʻn biridan yaqin bir mingta asar uchun uy boʻlib xizmat qiladi. Ushbu obʼektlarning aksariyati oltindan iborat boʻlib, qadimgi davrlardan 20‑asrga qadar boʻlgan davrni qamrab oladi, soʻnggi ikki ming yillikda Janubiy Osiyodagi tasviriy sanʼat spektrini koʻrsatadi. Muzey materiallari sobiq Vyetnam diplomati va hozirgi tadbirkor hamda sanʼat toʻplovchisi Dr. István Zelnikning kolleksiyasiga asoslanadi. Uning 50 000 dan ortiq Janubiy Osiyo asarlaridan iborat toʻplamida muzeyda namoyish etilayotgan 1 000 dan ortiq asar mavjud. Muzey ichida tarixiy va sanʼat‑tarixiy nuqtai nazardan eng ajralib turuvchi Janubiy Osiyo qimmatli metall (oltin va kumush) obʼektlari toʻplami boʻlib, kollektor va museologik nuqtai nazardan ham eng ajoyib hisoblanadi, chunki u eng koʻp qiziqarlilikka ega boʻlib, moliyaviy jihatdan ham qimmatli boʻlgan koʻplab curiositiesni oʻz ichiga oladi.

Koʻrsatadigan xazinalaridan tashqari, Oltin Muzeyi bu rang-barang va koʻp qirralik mintaqada madaniyat va sanʼat dunyosini ham namoyish etadi. Muzey zallari tashrif buyuruvchini Janubiy‑Sharqiy Osiyo sanʼati davrlari va uning ajoyib boyligi boʻylab olib boradi, chunki bu yerda qirollik davlatlari va koʻchmanchi xalqlarning madaniyatlari bir-biri bilan birga gullagan. Mintaqaning madaniyati va sanʼati qoʻshni Hindiston va Xitoy madaniyatlari tomonidan sezilarli darajada taʼsirlangan, shuningdek, bir paytlar hudud boʻylab yoyilgan savdo yoʻllari (masalan, dengiz va quruqlik ipak yoʻllari) orqali ham boshqa impulslar kelgan. Bu yerning aholisi ham koʻplab dinlarga ochiq va qabul qiluvchi boʻlib, animizm, hinduizm va buddizm bir-biri bilan birga rivojlangan.

Kollektsiyaning asosiy tarkibiy qismlari Cham, Xmer, Yavan va qabila madaniyatlaridan olingan oltin va kumush asarlardir. Oltin maskalar toʻplami Britaniya Muzeyining toʻplamidan ham koʻproq. Diniy obʼektlar, buddizm va hinduizmga aloqador haykallar ham alohida ajralib turadi.

Toʻplami

Buddizm va hinduizm dunyo dinlari muzeyning zallari va yer osti qavatidagi ikki qoʻshimcha xonada koʻrib chiqiladi. Buddizmga aloqador tasvirlar toʻplamning barcha boʻlimlarida topiladi: Budda va Bodhisattvalar (ochiq ruhiy yoʻriqchilar) buddizmning tirik dinining kultistik obʼektlarini uning madaniy taʼsirlari va material hamda shaklning koʻplab jihatlari orqali namoyish etadi. Turib, oʻtirgan yoki yurgan Buddalar hamda “ming Budda” tasvirlari Budda devorida toʻplamda juda muhim oʻrin tutadi, lekin diniy amaliyotga oid koʻplab narsalar ham koʻrinadi, masalan, stupa‑shaklidagi relikvar, votiv plastinkalar va ritual idishlar.

Hind taʼsirlari mintaqaning sanʼatiga 5‑asr milodiydan beri sezilarli darajada taʼsir koʻrsatgan. Hindu sanʼatining mavzulari deyarli butunlay diniy xarakterga ega boʻlib, hind xudolari rang‑bariq dunyosi va boy mifologiya tasvir uchun cheksiz ilhom manbasini taqdim etadi. Eng odatiy boʻladiganlari turli shakllar va nomlarda paydo boʻladigan xudolar va xudoyimlar, shuningdek, maʼlum darajada hayvon xudolari hisoblanadi.

Hindu dinida Shiva markaziy rol oʻynaydi, bu esa kolleksiya tomonidan mukammal aks ettirilgan. Deyarli barcha qirolliklar va xalqlar Shiva obrazini oʻzlarining qirollik va kuch tushunchalariga mos sanʼat uslubida tasvir etgan, chunki Shiva erkak ijodiy energiya va ilohiy kuch ramzidir.

Mintaqadagi tsivilizatsiyalarning rang‑bariq xususiyati Janubiy Osiyoning oʻz savdo tarmogʻi bilan boyitilgan boʻlib, bu Markaziy Osiyo Ipak yoʻli bilan birga, yaʼni “Dengiz Ipak yoʻli” mavjud boʻlgan va shunga oʻxshash darajada muhim edi. Ushbu yoʻllardagi savdo alohida koʻrgazma zaldan namoyish etilgan, u yerda tarqatilgan koʻplab oʻziga xos mahsulotlar, jumladan, qimmatbaho toshlar, ipak, porselen va qimmatbaho metall buyumlar koʻrinadi.

Muzeyning yuqori qavatidagi zallar Cham, Xmer va Yavan saroy madaniyatlari hamda qitʼa va orollar qabilalari orasidagi temirchilik sanʼatini, asosan oltin buyumlar orqali, koʻrsatadi. Shuningdek, bu yerda Hinduizmning Shiva sektasiga bagʻishlangan alohida zal ham mavjud, chunki u Janubiy Osiyoda alohida ahamiyat kasb etdi. 12‑13 asr milodiy davrlarida Islom taʼsiri ham turli buyum guruhlarida koʻrinib turadi.

Cham toʻplamida shiva xudosi ibodatida linga (falik ramzlari)ni bezash yoki “kiyintirish” uchun ishlatilgan deb ataluvchi kosha‑larning koʻproq namunalarini, dunyodagi boshqa har qanday toʻplamga nisbatan yaxshiroq holatda koʻrish mumkin. Cham haykal zargarligi: medallar, uzuklar, bilakuzuklar, diademlar va taxtlar ham tengsiz rang-baranglikda namoyon boʻladi. Shaklning koʻp qirraliligi, mifologik tasvirlar va boy gul bezaklari Cham temirchilik sanʼatining xos xususiyatlari boʻlib, sanʼat va texnologiyaning hayratlanarli darajada yuqori darajasini ochiq-oydin koʻrsatadi. Cham kumush haykallar toʻplami yana bir noyob, boy ikonografik plastika sanʼati manbai boʻlib, baʼzilari ilgari butun holatda va toʻliq shon-shuhratida koʻrilmagan. Yozuvli Cham rituallik idishlari ham shunga oʻxshash tarixiy qiymat va noyoblikka ega. Sekulyar zargarlik muzeyda alohida toifani tashkil etadi va baʼzida haykal zargarligi bilan kesishadi.