Zeytinlik Archeological Site

Uğurlu / Zeytinli, Çanakkale viloyatiga tegishli Gökçeada orolining gʻarb tomonida, Uğurlu qishlogʻining 900 metr sharq‑shimoliy‑sharqida joylashgan bir höyüktir. Uğurlu Limoniʼdan taxminan 1 400 metr, orolning markaziga 23–24 km masofadadir. Hudud mahalliy ravishda Zeytinli Mevkii deb ataladi. Yashash joyi İsa Tepeʼsi (Doğanlı Tepe)ning sharq yamogʻida, bir yamogʻli joylashma koʻrinishida. Choynak-chumolak topilmalariga qarab 300 × 100 metrlik maydonga yoyilganligi aytilmoqda. Neolitik davrga taʼriflangan choynak-chumolak topilmalar esa 100 × 100 metrlik maydonda koʻrinadi. Uğurlu / Zeytinli, hozircha Sharqiy Yunan orollaridagi eng qadimgi joylashma hisoblanadi. Neolitiklashuvning Yevropaga uzatilishida juda muhim bir pozitsiyani koʻrsatadi. Eng erta joylashma Anadoluʼdan kelgan koʻchish bilan mil. avv. 6500 yillarda boshlanganligi tushuniladi. Bu joylashma mil. avv. 5000 atrofida Anadoluʼdan mustaqil ravishda rivojlanayotgan bir madaniyat sifatida namoyon boʻladi.

Qazishmalar

Joylashma, 1997 yilda Istanbul Universiteti Prehistorik boʻlimidan Savaş Harmankaya rahbarligidagi jamoa tomonidan olib borilgan yuzaki tadqiqotlarda aniqlangan. Ikki yil keyin Gökçeada Yuzaki Tadqiqotlari davomida yana oʻrganilgan. Turkiya Arkeologik Joylashmalar Loyiha tomonidan 2008 yilda yana bir tekshiruv amalga oshirilgan. Yuzaki tadqiqot topilmalariga qarab Gökçeadaʼda Yangi Bademli Höyük kabi qazilma qilinishi kerak boʻlgan muhim bir joylashma deb taʼkidlanmoqda.

Joylashmada qazish ishlari esa 2009 yili Boshqarma Qarori bilan Trakya Universiteti Arxeologiya boʻlimidan Burçin Erdoğu rahbarligida boshlangan.

Tabakalanma

Yuzaki yigʻindilarida Neolitik davr, Erta Kalkolitik davr va Erta Tosh davri choynak-chumolaklari toʻplangan.

Kazı ishlari natijasida 5 asosiy madaniyat davrida 9 qatlam aniqlangan. I‑evre yuzaki yigʻindilaridan oʻtgan Erken Tunç Çağı va Orta Çağ topilmalar bilan ifodalanadi. II‑evre Gʻarbiy Anatoliyaʼning mil. avv. 5 000 – 4 500 yillarga taalluqli Kumtepe Ia qatlamasi va Beşik‑Sivritepe Kalkolitik Çağ madaniyatidir. III‑evre Neolitik Çağ – Kalkolitik Çağ oʻtish davri hisoblanadi. IV‑va V‑evrelar Neolitik Çağʼga taalluqlidir. IV‑evre joylashuvdagi eng qalin madaniyat toʻldiruvini beradi. Ushbu davrda joylashuv 6 dönüm maydonni egallaganligi tushuniladi.

Topilmalar

II‑evre idish-chashma Kumtepe IA va Beşik‑Sivritepe Kültürüʼning maʼlum mahmuzli tutqichli, ochki bezakli, chuqur yoriq bezakli va uch oyoq kabi elementlar bilan ifodalangan idish-chashmalarning oʻxshashlari hisoblanadi. III‑evre idish-chashma esa aniq farqlarni koʻrsatadi. Qizil, alacali qora va kulrang material asosiy material guruhidir. Qopqoq shakllari bilan toʻrt oyoqli, quloq kabi tutqichlari boʻlgan idishlar, quti shaklidagi idishlar va tugma shaklidagi tutqichlar aniq xususiyatlardir. Bezak keng tarqalgan. Ushbu material guruhida mahalliy xususiyatlar ustun boʻlishi bilan birga Balkanlarʼning Erken Vinça va Karanovo III davriga oid oʻziga xos boʻlaklarga ham duch kelinadi. Ushbu material guruhiga oʻxshash boʻlaklar hozircha Anatoliyaʼda topilmagan.

IV‑evre idish-chashma eʼtiborli, ingichka chetli, yorqin ochkali va asosan qizil astarlidir. Keng tarqalgan idish shakli s‑profilli, qalin labli idishlardir. Vertikal joylashtirilgan uzun truba shaklidagi teshikli tutqichlar mavjud. Faqat uchta boʻlak boʻyalgan. Ulardan biri qizil ustiga oq boʻyalgan boʻlib, Karanovo I madaniyatida topilganlarning aynanidir. Qolgan ikkitasi qora ustiga qizil boʻylangan boʻlib, mahalliy boʻlishi kerak. Ushbu davrning idish-chashmalari umumiy xususiyatlari bilan Anatoliya topilmalariga oʻxshash.

V. davrning gil idishlari deyarli barchasi qizil astarlı, qalin yuzli mallardir. S profilli idishlar va kasalar, lablari yuqoridan tekislashgan gil idishlar, kichik, dumaloq, truba shaklidagi tutqichlar xususiy xususiyatlardir. Ushbu mahsulot guruhining aniq oʻxshashlari Edirne / Hoca Çeşme erta plastinkalarida, Bursa / Aktopraklık va Menteşe joylashuvlarida uchraydi.

Neolitik davrga taʼriflangan gil idish topilmalari qizil va qora astarlı, yaxshi ochiq va ingichka chetli mallardir. Qahva rangli boʻlaklar ham mavjud. Kam sonli qizil va apelsin rangli alachali rangdagi boʻlaklar bor. Xamirga qoʻshimcha sifatida kichik toshcha va oʻsimlik qoʻshilgan. Eng keng tarqalgan shakllar s egri, labli va chuqur idishlardir. Idishlar ustida dumaloq, hilal shaklidagi yoki truba shaklidagi teshikli tutqichlar koʻrinadi. Ushbu topilmalar Gʻarbiy Anatoliya va Koʻllar Mintaqasi Erta Neolitik davr gil idishlari bilan oʻxshashlik koʻrsatadi. Shuningdek, Sakız orolidagi Ayio Galaʼdan keyin hozircha eng erta topilmalar sifatida koʻriladi.

Yontma tosh sanoati chigʻir toshidan yasalgan asboblardan iborat. Juda oz obsidiyen asbob topilgan. Ushbu materialning ham Melos oroli va Ichki Anatoliya hududi Güllü Dağı manbai ekanligi tushunilgan. Asosan tilgi sanoati koʻrinadi. II‑va V‑davrlarda hamda ular orasida yontma tosh sanoatida aniq farq yoʻq. IV‑davrda eng zich uchraydigan asbob turi Karanovo tilgisi deb ataladigan, Balkanlarning Erta Neolitik joylashuvlarida koʻrinadigan katta va qalin tilgilardir. Ushbu chigʻir toshi Trakiyaning Rodop togʻlaridan olib kelinishi taxmin qilinadi, ehtimol joylashuvda ishlangan. III‑davrda eng koʻp uchraydigan asbob turi esa teshikchilar va qazuvchilardir.

Sürtmetaş sifatida porlatilgan tosh balta topilgan.

Kalkolitik davr qatlamida tosh materialdan va quruq devor texnikasidan foydalanib, taxminan 5 x 5 metr oʻlchamdagi tuzilma yaratilgan. Shimol‑janub yoʻnalishda choʻzilgan gʻarb devori oxirida, ehtimol ombor xonasi sifatida ishlatilgan yarim doira shaklidagi makon bilan birlashadi. Tuzilma katta toshlardan tashkil topgan va tuzilmaning atrofida yoy hosil qiluvchi hovli devori bilan oʻralgan. Tuzilma ichida yetti boʻyalgan balta va keski, 4 ta Spondylus dengiz qobigʻidan bilakuzuk, 11 ta suyak asbob, 2 ta tosh ogʻirshak, 1 ta loy saksoq toshi, 2 ta tosh marvarid, 5 ta Cerastoderma turidagi dengiz qobigʻidan marjon uchi, maydalash toshlari, havan qoʻllari, 1 ta loydan yasalgan figurina bosh va jami taxminan 130 ta Muricidae turidagi dengiz qobigʻi topilgan.