Abai Literary Memorial Museum

Abayın «Jidebay-Börili» dövlət tarixi-mədəni və ədəbi-memorial muzey-fondı — Abay Qunanbeyulunun həyatı və şairlik yoluna bağlı materialların toplandığı mədəni müəssisə. 1940‑ci il 16 oktyabrda Abayın 95 illik yubileyinə münasibət olaraq Semei şəhərində açılmış. İlk olaraq hazırkı Abay küçəsi, 83‑evdə təşkil olunmuşdur. 1944‑1967 illərdə isə hazırkı Komissar küçəsi, 132‑evdə yerləşmiş, 1967‑ci ildə muzeyin eksponat fondu artdığına görə dövlət memarlıq abidəsi sayılan Lenin küçəsi, 12‑evə köçürülmüşdür. Abay muzey‑fondundakı muzey əşyalarının ümumi sayı 22 304 ədəd təşkil edir. Onun içində əsas fond – 12 550 ədəd, elmi‑əlavə fond – 9 754 ədəddir. 11 ayrı mövzu zalına yerləşdirilmişdir. «Abay. İl fəsilləri», «Dala mahnısı», «Abayın uşaqlığı», «Şairin formalaşması», «Abayın yaradıcılığı», «Abayın şairlik məktəbi», «Abayın ailəsi», «Qara sözlər», «Abay mirası», «Multimedial zal», «Uşaqlar otağı» bölmələrində Abay həyatına bağlı arxiv materialları, müxtəlif sənədlər, Azərbaycan xalqının gündəlik‑etnoqrafik həyatını əks etdirən əşyalar, əl sənəti və təsvir sənəti əsərləri, həmin dövrdə yaşamış şairlərin əl yazısı mirasları, fotoşəkillər, nadir kitablar və s. yerləşdirilmişdir. Semeinin tarixi‑coğrafiya muzeyinin təşkilatı zamanı Abayın öz əl ilə təqdim etdiyi Azərbaycan xalqının gündəlik‑təhlükəsizliyini, adət‑ənənəsini tərifləyən əsərlər qoyulmuşdur. Şairin əlində qalan bu əsərlər 1885‑ci ildə Abay kəndinə gələn N. Dolgopolov vasitəsilə muzeyə təqdim edilmiş, son dərəcə dəyərli və elmi cəhətdən yüksək əsər kimi Azərbaycan xalqının gündəlik‑mədəniyyətini tanıtmağa böyük töhfə verdiyi xüsusi qeyd edilə bilər. Abay təqdim etdiyi əşyalar köçəri xalqın gündəlik‑işini, sənətini, mədəniyyətini, incəsənətini göstərən: milli musiqi alətləri, ertoqım, qab‑qacaq, silah‑göyər, çadır mebelləri, toqquzqumalaq, ustalıq alətləri kimi bölünür. Əsərlərin çoxluğu Abayın Azərbaycan xalqının etnoqrafiyasını geniş şəkildə tanıtmağa elmi baxımdan yanaşaraq, əşyaları sistemli şəkildə topladığını göstərir.

Muzey tarixi…

Muzey 1940-1944 illərdə Bekbai Bayısovun evində açılıb, 1944-1967 illərdə Aniyar Moldabaevin evinə köçürülür. Bu iki evin də Abaya əlaqəsi var. Şair 1875-1904 illərdə Semey şəhərinə gəldikdə bu evlərə düşüb. 1967-ci ildə Abayın 125 illik yubileyi münasibətilə muzey şəhərdəki memarlıq abidələrindən biri sayılan, böyük şairin yaşadığı dövr nümunəsi ilə tikilmiş köhnə ev Roman Erşovun evinə köçürülmüşdür.

Muzey ilk açıldığı illərdə “Abayın dövlət ədəbiyyat‑memorial muzeyi” adı ilə Təhsil nazirliyinin nəzarətində olur. Bundan sonra mədəni‑təhsil müəssisələri idarəsinin nəzarətinə keçdi. 1990‑cı ildə “Abayın dövlət tarixi‑mədəni və ədəbiyyat‑memorial qoruma‑muzeyi” olaraq yenidən təşkil edildi. Bu gün Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və informasiya nazirliyi Mədəniyyət komitəsinin “Abayın “Jidebay‑Börili” dövlət muzey‑qoruması” çərçivəsində: Semeydəki Baş muzey, Axmet Riza məscid‑mədrəsəsi, “Alas arıları – M.Əzərov” muzeyi, Jidebayda Abayın muzey‑evi, “Abay‑Şəkərim” memorial kompleksi, “Şəkərim Sayat qutusu” eksponatı, Əzərovun Börilidəki muzey‑evi, Kökbay Janatayevliyin Tağırda məscid‑mədrəsəsi, Maqanşidəki Asət Naimanbeyulunun muzeyi, Qundızdakı Şəkir Əbənulunun muzey‑evi, Abay rayonunun Qaraül kəndindəki Kəmen Orazalinin muzey‑evi, 6400 ha Jidebay qoruması daxildir. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və idman nazirinin 2015-ci il 30 mart tarixli № 119 qərarına uyğun olaraq respublik əhəmiyyətli abidə statusu verilib.

Muzey eksponatı

“Abay. il fəsilləri” – eksponatı Abay Qunançayevin ilin fəsillərinə həsr olunmuş şeirləri əsasında hazırlanmışdır. İlin dörd fəsilini Azərbaycan ədəbiyyatında ilk təsvir edən şair o – Abay. Zaldakı Abay Qunançayevin yerli təbiət muzeyinə verdiyi əşyalar xüsusi yer tutur.

«Dala əhəngi» – bu bölmədə izləyicilərə muzey kolleksiyasında iki səsli dəmbra, üç səsli dəmbra, qıl kobız, sızıq, davulpaz kimi musiqi alətləri təqdim olunur.

«Şairin uşaqlıq dövrü» zalında şairin adı-soyadı, şəcərəsi ilə tanış olmaq mümkündür. Şəcərə Ş. Qudaiberdilinin «Türk, qırğız, qazax və xandar şəcərəsi» tarixi əsərinə əsaslanır. Bundan əlavə atası Qünanbay, anası Ülcan, nənəsi Zərə haqqında məlumatlar əldə etmək olar.

«Şairin formalaşması» zalındakı arxiv məlumatları Abayın atası Qünanbay Öskənbay oğluun ölkə idarəetmə işləri ilə tanış edir. Abayın oxuduğu Əhməd Riza mədrəsəsinə həsr olunur.

«Abayın ədəbi yaradıcılığı» ekspozisiyasında şairin əsərləri mövzular üzrə sistemləşdirilib göstərilir. Hakim Abayın fəlsəfi konsepsiyaları ekspozisiyanın mərkəzi stendində göstərilən azərbaycan, rus, ingilis dillərindəki əsərləri tanıdar.

«Abayın şairlik məktəbi» zalı müəllim-şairin birbaşa təlim-tərbiyəsində olub, Abay ənənəsini davam etdirən şair-tələbələri ilə tanış edir. Ş. Qudaiberdili və Şəkərimin mirasçısı və əsərlərini tanıdan şair, müəllim, bəstəkar A. Şəkərim oğlu və «abaitan» elminin əsasını qoyan alim, yazar M. Əuezov haqqında məlumatlar verilir.

«Abayın ailəsi» zalı Abayın ailəsi və nəsillərinə həsr olunmuşdur. Ekspozisiyadan Abay Qünanbay oğlu ailəsinə aid əşyalar – Aygərin dəvəyi, Erkecanın paltarı və kamzolu və qız-qadınların zinət əşyaları yerləşir. Şairin nəsil şəcərəsi və nəsilləri haqqında materiallar ayrıca göstərilmişdir.

«Qara sözlər» Abay Qünanbay oğluun qələm sözlərinə həsr olunmuşdur. Abayın qara sözləri ümumi mövzu, məzmun baxımından onun şairlik mirası ilə sıx bağlıdır. Qara sözlərə həsr olunmuş zalda izləyicilər şairin vəsiyyətini tanıyır, bizə miras qalan sözlərindən Bəta alırlar.

«Abay mirası» zalı həkim Abay Qunanbaiulyunun qoyduğu ölməz böyük miraslara həsr olunur. Ekspozisiyada şair əsərlərinin tanıdılma mərhələləri göstərilmişdir.

«Multimedial zalı» Abay Qunanbaiulyunun musiqə sahəsindəki böyük mirasından xəbər verir. Multimedial avadanlıqlarla təchiz edilmiş zalda izləyicilər Abay Qunanbaiulyunun musiqi əsərləri ilə tanış ola bilərlər.