Semey Mosque

Semey məscidi, iki minarlı məscid – Respublika əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinin dövlət siyahısına daxil edilmiş memarlıq əsəri. İki minarlı məscid 1852-1862-ci illərdə tikilmişdir. Bina layihəsinin müəllifləri – memar A. Bolbatov və mühəndis-podporuçik A. Manaşev.

Xüsusiyyətləri

Kərpicdən tikilmiş məscid binasının layihə ölçüləri – 30 × 18 metr, ümumi hündürlüyü – 28,65 metr. Binanın əsas həcmi cənub-qərbə yönəlib. Tikiliş divarları təməlindən karnizə qədər naxışlı və reliefli bəzəkli kərpiclərlə örtülüb. Binanın bütün perimetri boyunca memarlıq‑bədii həllini müəyyən edən bəzəkli kəmərlər istifadə olunmuşdur.

Əsas namaz salonu üç böyük məkan kimi həll edilmişdir. Salonun tavanı kubbələnmiş şəkildə bitir. Altarda yerləşən məxrəb üçbucaqlı kəskin formalı şəkildə hazırlanıb, Qəbbə istiqamətinə, yəni Məkkə şəhərinə yönəlib. Əsas salonun işıqlandırılması və bədii həlli 14 düzbucaqlı, yuxarı hissəsi şüşəli pəncərə ilə təmin edilir. Pəncərə çərçivələri kima daşları ilə şüşələnib, kontur boyunca yapışqan daşdan hazırlanmış bəzəkli naxışlarla çərçivələnib. Pəncərələrin külək tutucu kimi ağac torları və aşağı hissələrindəki həndəsi naxışlı metal torları müsəlman sənətinə xas bədii elementləri müəyyən edir.

Binaın əsas (portal) fasadı memarlıq-kompozisiya baxımından xüsusi olaraq bəzədilmişdir. Üç giriş pilləkənlə yüksələn yüksək giriş qülləsi kubbələrlə örtülmüşdür. Giriş rizaleti düzbucaqlı həcmdə icra olunmuş, üçbucaqlı frontonla və şərq stilində dişvari karnizlə tamamlanmışdır. Qapı çərçivəsinin üstündəki timpan yarım ay formalı şəkildə icra olunmuş, əsas kərpic arxa fonunda ağ rəngli işıqlı nurla bəzədilmişdir. Qapı çərçivəsinin iki tərəfində kompozit orden elementləri olan ağ rəngli sütunlar yerləşir, onlar antamentin vizual dəstəyini təmin edir. Mərkəzi girişin iki tərəfində fasadın simmetrik quruluşunu müəyyən edən yarım ay formalı yüksək pəncərələr yerləşir.

Giriş tərəfdəki dam bölməsində binanın kompozisiya quruluşu ilə uyğunlaşan iki minarə yerləşir. Minarələr dairəvi kəsimli, incə və yüksək strukturlar kimi layihələndirilmişdir. Onlara əsas zaldan daxili qapılar və pilləkənlər vasitəsilə keçmək mümkündür. Minarələrin boyunda işıq daxil edən eniksiz, süyür arkalı pəncərələr yerləşir. Yuxarı hissələrində bitki ornamentli metal çərçivələri olan səkkizguşəli dairəvi balkonlar nəzərdə tutulmuşdur. Minarələrin ucu ənənəvi müsəlman memarlığına aid qızılı bəzəkli ay işarələri (yarım ay) ilə tamamlanmışdır.

Binanın əsas və portal hissələrindəki iki kubbe də balıq qabığına bənzər qızılı bəzəkli örtük ilə örtülmüşdür. Kubbələrin ucu yarım ay formalı ənənəvi müsəlman bəzəkləri ilə tamamlanmışdır.

Yeraltı mərtəbəsi yerüstü hissə ilə eyni ölçüdə planlaşdırılmış və dörd bərabər funksional otağa bölünmüşdür. Hər otağa iki qapı nəzərdə tutulmuşdur. Bu otaqlar kənd təsərrüfatı və anbar məqsədləri üçün istifadə olunmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Portal hissəsinin altında əvvəllər tamvar kimi istifadə olunan bitişik otaq yerləşir, hazırda onun giriş qapısı bağlıdır. Tamvar icma əmlakını saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuş ola bilər.

Məscidin xarici yan divarlarında yeraltı mərtəbəsinə aparan pilləkən qapıları yerləşir. Daxili otaqlardan yuxarı doğru qalxan pilləkənlər və minarələrə çıxan keçidlər binanın funksional strukturunu tamamlamaq üçün əlavə olunur.

Binanın memarlıq-bədii görünüşü onun ayrı-ayrı elementlərinin bir-biri ilə uyğunluğu ilə xarakterizə olunur. Əsas bədii həll minarələrin yüksək konus formalı sonluqları, böyük pəncərə boşluqları, onları bəzəyən dam kimi və yarım arklardan, frizlərdən, rustikləşdirilmiş pilastralardan, dekorativ kərpic şəbəkəsindən və reliefli kəmərlərdən ibarətdir. Ağ rəngli memarlıq detallarının və qırmızı kərpici birləşməsi binanın özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətini müəyyən edir.

Məscid sahəsi kərpic dualla əhatə olunmuş, onun yuxarı hissəsi isə arxa formalı metal torlu dekorativ haşiyə ilə tamamlanmışdır.

Əvvəllər binada bölgə tarixi-geoqrafiya muzeyinin şöbəsi və bölgə bədii incəsənət sərgi zalı yerləşmişdir. Binanın memarlıq həllində şərq və müsəlman memarlıq incəsənətinin elementləri ənənəvi kərpic şəbəkə üsulları ilə uyğunlaşaraq onun tarixi-mədəni və memarlıq dəyərini müəyyən edir.

Tarixi məlumatlar

Tikinti 1858-ci ildə Süleymanov, Əbdəşov, Rafiqov, Xalətov adlı o dövrün məşhur xeyriyyəçilərinin vəsaiti ilə başlanmış və 1862-ci ildə tamamlanmışdır. Sankt-Peterburq dövlət tarixi arxivində bu məscid haqqında Semey şəhəri müsəlmanlarının əvvəlki yanmış məscid yerinə yeni məscid tikmək üçün göndərdikləri məktublar saxlanılır. Orada bu məscidin “şəhərə gözəllik qatacağını, dini mərkəz olacaq” deyildiyi göstərilir. 1897-ci ildə Vasili Xalətov adlı xeyriyyəçi öz vəsaiti ilə ağacdan hazırlanmış iki minarəni kərpici ilə dəyişdirərək məscidi yeniləmişdir. Bu məscid XIX əsrin əvvəllərində tədricən Daş məscid adını almışdır. Sovet hakimiyyəti dövründə o müxtəlif kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə olunmuşdur.

1995-ci ildə Ülı Abayın 150-ci ildönümünün qabağında yenidən işə salındı. Ümumilikdə, Qazaxıstan üzrə belə bədii memarlıqla tikilmiş iki minarlı məscid yalnız bir dənədir. 1999-cu ildə məscidə Ənet baba Kişikuly adı verildi.

2002-ci ildə şəhər idarəsi, yerli sahibkarlar və ictimaiyyətin dəstəyi ilə iki minarlı məscid mürəkkəb təmir işlərindən keçdi. Əsas memarlıq nümunəsini saxlayaraq yenilənmiş bu bina Semey şəhərindəki tarixi görməli yerlərdən birinə çevrildi.