Aktepa Yunusabad

Yunusobod Oqtepasi — orta əsrlər arxeologiya abidəsi (5—XIII əsrlər). Toshkentin şim.şərq hissəsində, Oqtepa kanalı boyunca yerləşir. 1886-cı il V.P.Nalivkin qeyd etmiş. 1940—41-ci illərdə A.I.Terenojkin qazıntılar aparıb. 1975-ci il və 1977—85-ci illərdə Toshkent arxeologiya ekspedisiyası (M.S.Mershchiyev, M.I.Filanovich) tərəfindən araşdırılıb. Yu.O. — cənub tərəfi yüksək və tik təpə şəklindəki köşklü qoruq qala və istehsalsız kənd qalıqları. Sahəsi təxminən 100 q, ən yüksək hissəsi 21 m. Köşklü qala (86–180 m) şimaldan cənuba doğru uzanır və kəndə bənzər dərin çökək (xandaq) ilə ayrılmış. Qazıntılardan məlum olduğu kimi, V əsrdə qala dairəvi təpənin üzərinə tikilmiş paxsa altkürsü (platforma)da qədim köhnə tikilib. O uzun və geniş pilləkənə bənzədərək qurulmuş iki mərtəbəli binadan ibarətdir, onun birinci mərtəbəsi sahəsi 80x80 m, yuxarı mərtəbəsinin sahəsi isə 50x50 m‑ə bərabər. Qalanın hər iki mərtəbəsinin daxili tərəfinə uzun yol — qalereya bina tikilib və xaricində yüksək divarla əhatə olunmuş. Xarici divar və damı ravoqsimon bağlanmış yollar qalereyası xalq dilində "devqişt" adlandırılan paxsa blokları (70x70x70 sm) həmçinin 48x24xYu sm ölçülü uzun xam kərpiclərlə hazırlanmış. Yollar halqasının eni 2 m, hündürlüyü 2,3 m. Üst sətir yolların bucaqlarında kubbəli yuvarlaq otaqlar olub, onlar xaricdən dairəvi forma minaralar (mola) yaratmış. Kvadratın daxili hissəsi uzun enəsiz, damı kubbəli otaqlardan ibarətdir, onlar sətir yollarla birləşir. VII əsrin əvvəllərində dar otaqlar torpaqla doldurularaq möhkəm altkürsüyə çevrilib və üzərinə binalar tikilib. Qalanın dörd bucağındakı minarələr möhkəmləndirilib, onun cənub‑qərb hissəsində sahəsi 22x22 m‑lik köşklü bina tikilib.

Saxlanmış imarat qalıqlarına görə (VII əsrin sonu və VIII əsrin əvvəli), körpü də 2 mərtəbəli olub, onun aşağı mərtəbəsində ravoqli otaqlar, yuxarıda isə mülk sahibinin yaşayış və qonaq evləri yerləşir. Körpüdən şimalda 10 ədəd otaq açılıb, onlar ibadət məclisi kompleksi təşkil edir. Körpünün şərq hissəsində 9 ədəd uzun uşaq otaqlı evlər açılıb, bəzilərinin içində divar boyunca ensiz süpürgə, arxa divarında işıq pəncərələri, tavan çuxurları saxlanılır. Otaqlar, əsasən, anbar, uşaq otaqları isə xidmətçi və qardaşlar üçün məskən vəzifəsini yerinə yetirir.

Oqtəpanın qala ilə bitişik hissəsində də qazma işləri aparılıb, qalının xarici divarı, həyətdə və divar boyunca çökərlər üçün qurulmuş qoru yerləri, körpüyə yönələn qalxma yolunun bir hissəsi və qapıxana önündəki inşaatların dağıntıları açılıb.

Qazma prosesində gil qabıqlarından əlavə daş, sümük və metallardan hazırlanmış silahlar, zebizinat, o cümlədən dəmir bıçaq, xançar, balta, ox, üç parça ox paykonları, daş yorguçlar, dağ qırmızı gözlü gümüş üzük və s. tapılmış. Tapıntılar arasında nuroniy atlı təsvirli terrakota, xüsusilə diqqətəlayiqdir. Həmçinin V əsrin yerli hökmdarlarının gümüş sikkələri, ümumi 12 ədəd dirhami və süqut yazılı mis sikkə qeyd olunmuşdur. Sikkələr, güclü yanğın izləri və digər göstəricilərə görə qala VIII əsrin 1-ci rübündə dağılmışdır. Qala xarabının yerində VIII əsrin 2-ci yarısında həyat yenidən canlandırılmışdır. 9—XII əsrlərdə o, Binkagp vilayətinin istehkamlı kəndlərindən birinə çevrilmişdir. XIII əsrin əvvəllərində çöküşə məruz qalmışdır.

Ədəbiyyat

Buryakov Yu.F., Kasmmov M.R., Rostovsev O. M., Arxeologicheskiye pamyatniki Tashkentskoy oblasti, T., 1973; Mukminova R.G., Filanovich M.I., Tashkent na perekrestke istorii, T., 2001; Muhammadjonov A., Qadimgi Toshkent, T., 2002.