Arany Hole

Arany-lyuk Macarıstanın xüsusi qorunan mağaraları arasında yer alır. Duná–Ipoly Milli Parkında yerləşən Pilis dağlıq bölgəsində tapılır. Budakalászda yerləşən 16 mağaradan Arany-lyuk ən dərinidir. Turist bələdçilərində də yer alır.

Təsvir

Ulduzdağından başlayan və Böyük-Kevélyə aparan, qırmızı zolaqlı işarəli bel yolu yanında, yoldan şimala, bir neçə metr məsafədə, Budakalászda, dağ belində, qayalı və çalılıqlı hissədə, Gümüş-sırtın Böyük-Kevély tərəfdəki tərəfində açılır. Turist yolunun sağ tərəfində, qırmızı kvadrat işarəli cığırın qoşulmasından sonra yerləşir. Girişin yanında əvvəllər kiçik ölçülü, 10 metr diametrli, yeddi metr dərin, çökək bir vadisi var idi, onun dibində kiçik ölçülü, aktiv olmayan su çəkmə çuxuru açıq idi.

Zombolinin girişi üç metr uzunluğunda, iki metr enində, şaquli ox istiqamətində, təbii xarakterli, oval formalı bir boşluqdur. Ətrafdakı digər mağaralar kimi, ehtimal ki, Arany-lyuk da kireçli suyun əmələ gəlməsi ilə yaranıb. Szentes György‑ə görə kireçli su mənşəlidir və sonradan soyuq su və mexaniki təsirlər onu dəyişib. Szenthe István‑a görə yalnız kireçli sular onun formalaşmasında rol oynayıb, çünki səthdən su suyu bağlayan gil təbəqəsi səbəbindən süzülə bilmir. Bir qazıntı ilə başlayır, yuxarıda oligosen, üç dağlı kireçdaşı, aşağıda isə yuxarı triass, dachstein kireçdaşı yaranıb.

Budama və çoxmərtəbəli mağara. Kürtő, akna, gömbfülke, gömbüst, hullámkagyló, ujjbegykarr, függőcseppkő, állócseppkő, cseppkőléc, cseppkőbekérgezés, cseppkőlefolyás, mikrotetaráta, kristályos borsókő és gömbös borsókő mağarada mövcuddur. Kəşfindən etibarən çox sürətlə çökür və davamlı olaraq tıxanır. Mağaranın böyük hissəsi mağara gəzintisi üçün əsas avadanlıqla keçilə bilər, lakin gəzinti üçün dırnaq texniki alətlərin istifadəsi tələb olunur. Görülməsi üçün Duna–Ipoly Nemzeti Park Igazgatóság icazəsi lazımdır.

Mağara ədəbiyyatda Aranyhegyi-barlang (Leél-Őssy 1958), Arany-hegyi barlang (Sásdi 2000), Aranyhegyi barlang (Bertalan 1976), Aranylyuk (Révai 1938), Aranylyuk-zsomboly (Kordos 1970), Kevélyi Aranyluk barlang (Venkovits 1949), Nagykevélyi-barlang (Kordos 1984), Nagy-kevélyi-barlang (Sásdi 2000) və Nagykevélyi barlang (Bertalan 1976) adları ilə də rast gəlinir. 1976-cı ildə ədəbiyyatda ilk dəfə Arany-lyuk adı ilə adlandırılmışdır.

Tədqiqat tarixi

Természetbarát 1938-ci ilin 3–4-cü sayında qeyd olunmuşdur ki, TTE mağara tədqiqatçıları kifayət qədər maraqlı olarsa, Pest ətrafında mağara turu (məsələn, Kevélyi barlang, Szemlő-hegyi-barlang, Ferenc-hegyi-barlang, Pál-völgyi-barlang, Solymári-ördöglyuk, Legény-barlang) təşkil edəcəklər. Nagy-Kevély gümüş dağının hissəsində yerləşən Aranylyuk zsombolyda aparılan işlər birliyə dayandırılmalı idi, çünki çoxlu yağış birliyin kəşf etdiyi təxminən 70 m uzunluğundakı mağara bölməsinin orta hissəsini çökdürmüşdü. Çöküşdən əvvəl mağara birliyin üzvləri tərəfindən xəritələnmişdi. Birlik hazırda Arany-lyukda aşağı enməyin həyat üçün təhlükəli olduğunu bildirir.

1941 və 1943-cü illər arasında arada çökən girişə Venkovits István yenidən keçə bilən hala gətirdi, həmçinin partlayışla giriş genişlənməsi həyata keçirdi. Venkovits István ehtimal ki, 1943-cü ildə itirilən nöqtələrlə ölçü apardı, bunun əsasında bir fotokopi əsas plan mağara xəritəsi çəkdi. Bir bucaq ölçümü səhv idi, buna görə də aşağı keçidlərin istiqaməti yanlışdır. 1951–1953-cü illərdə Leél-Őssy Sándor II. sinif aknaya çatdı, sonra mağara tıxandı və aşağı hissə əlçatan olmadı. 1955-ci ildə gün işığına çıxan, Pilis yol bələdçisi adlı kitabda dağ sırasının üzərində Arany-lyuk kürtövlünün yerləşdiyi bildirilir.

1958-ci ildə nəşr olunan, Leél-Őssy Sándorun yazdığı tədqiqatda Kevély-dağ qrupu çürüməsinin və gənc hərəkətlərinin, məsələn, yüksəkdə yerləşən, məhv olan, quru qaynaq mağaralarının və həmçinin çay suyu mənşəli mağaraların sübut edildiyi qeyd olunur. Belə bir mağara 400 m tszf. yüksəklikdə yerləşən Aranylyuk daidir. Kevély-dağ qrupunda yalnız bir çökək vadisi var, kiçik, lakin tipikdir. Bu vadi Arany-lyuk yanında yerləşir. Kiçik vadinin dibində Aranylyuk yanındakı su çəkmə yeri formalaşmışdır. Arany-lyuk (örtülü karsrt forması) ətrafında bir neçə metr qalınlığında hırda dağ qumu təbəqəsi dachsteini kireç daşı səthini örtür. Arany-lyukun digər adı səhvən Aranyhegyi-mağara olaraq verilir. Böyük-Kevély və Gümüş-dağ arasında yerləşən keçid ENy-nin sonunda, təxminən 400 m tszf. yüksəklikdə, sırt yolundan EN-yə təxminən 10 m məsafədə, çətin tapılan yerdə, sıx çalıların arasında Arany-lyuk yaranmışdır. Mağara örtülü karsrtda yaranmışdır. Mağara girişi hırda dağ qumu içində açılır, lakin təxminən 4 m dərinlikdə mağara dachsteini kireç daşında uzanır.

Təxminən 4 m uzunluğunda şaquli dəliklə başlayan mağara, dar bir keçiddən sonra təxminən 10 m uzunluğunda meyilli dəliklə davam edir. Bu dəlinin ucu tamamilə tıxanıb. Xarici dəlik mütləq bir çökəkdən çıxıb, daxili hissə isə yalnız suvarma mənşəli ola bilər, lakin hazırda artıq qurumuş, quru vəziyyətdədir. Suvarma mənşəli yaranışı mağaranın içində müşahidə olunan bir çox böyük toplu boşluqlar təsdiqləyir, bunlar tipikdir. Mağarada toplu boşluqlar xaricində suvarma mənşəli qalıq (məsələn, kristallar) yoxdur. Mağara keçidinin yerləşməsini tektonik çatlaqlar müəyyən edib. Venkovits István meyilli keçidin sonunda yerləşən çox dar və təhlükəli ikinci dar yeri keçərək mağaranın aşağı hissələrini aşkar edib, lakin o vaxtdan bəri bu hissə yenidən tıxanıb. Mağaranın suvarma mənşəli yaranışı bunu da sübut edir ki, mağaradan uzaq olmayan, Ezüsthegyi-çiyin D-i tərəfində dolomit səthi çox tozlanır. Araşdırmaya Kevély dağ qrupunu göstərən bir xəritə eskizi əlavə olunmuşdur. Xəritə eskizində Arany-lyuk coğrafi yerləşməsi görülür. Şəkildə və mətnində 9 nömrəsi ilə mağara işarələnib.