Atatürk Reservoir

Atatürk Rezervuarı (Türk: Atatürk Baraj Gölü) Türkiyədə Fırat çayında Atatürk Dəmirliyi tərəfindən yaradılmış bir rezervuardır. O, Adıyaman, Şanlıurfa və Diyarbakır vilayətləri arasında yerləşir. Rezervuarın səth sahəsi 817 km2, həcmi 48,5 kub kilometrdir və bu, ölkənin Van Gölü və Tuz Gölündən sonra üçüncü ən böyük gölü edir. O, 1990‑1992-ci illər arasında formalaşmışdır. Rezervuar su səviyyəsi 1994-cü ildə 535 m (1 755 ft) dəniz səviyyəsindən (amsl) keçmişdir. O vaxtdan bəri, səviyyə 526‑537 m amsl arasında dəyişir. Tam rezervuar səviyyəsi 542 m (1 778 ft), minimum əməliyyat səviyyəsi isə 526 m (1 726 ft) amsl-dir.

Üç vilayətin təxminən 10 şəhəri və 156 kəndi Atatürk Rezervuarının ətrafında yerləşir. Rezervuar bölgənin iqlim və bitki örtüyünü dəyişdirib. Göl balıqçılıq və istirahət məkanı təmin edir. Nəqliyyat məqsədləri üçün rezervuar üzərində bir neçə feribot işlədilib. Rezervuar gölü yerli insanlar tərəfindən “dəniz” adlandırılır.

İrriqasiya

Şanlıurfa‑Harran və Mardin‑Ceylanpınar düzənliklərində, yuxarı Mesopotamiada, təxminən 4 760 km2 (1 840 sq mi) əkin sahəsi Atatürk Rezervuarından yönləndirilən su ilə, Şanlıurfa Tunelləri sistemi vasitəsilə, iki paralel tuneldən ibarət, hər biri 26,4 km (16,4 mil) uzunluğunda və 7,62 m (25,0 ft) diametrində olan tunellərlə, qravitasiyaya əsaslanan suvarma yolu ilə suvarılır. Tunellərdən axan suyun axın sürəti təxminən 328 m3/s (11 600 cu ft/s) təşkil edir, bu da Fırat çayının ümumi axınının üçdə birini təşkil edir. Tunellər uzunluq və axın sürəti baxımından dünyada ən böyük, suvarma məqsədləri üçün tikilmişdir. İlk tunel 1995-ci ildə, digəri isə 1996-cı ildə tamamlanmışdır. Rezervuar, pompa ilə əlavə 406 000 ha sahəni suvararaq ümumilikdə 882 000 ha sahəni suvaracaq.

Atatürk Damı və Şanlıurfa Tunel sistemi GAP layihəsinin iki əsas komponentidir. Suvarma 1995-ci ilin baharında Harran Düzündə başladı. Harran Düzündə təxminən 900,000 hektar torpaq suvarılır. Suvarmanın bölgənin iqtisadiyyatına təsiri əhəmiyyətlidir. Suvarılan sahənin doxsan faizində pambıq əkilir. Harran düzündə suvarmanın genişlənməsi, Cənubi-Anadolu bölgəsinin pambıq istehsalını 2001-ci ildə 164,000-dan 400,000 metrik tona, yəni təxminən altmış faiz artıra bildi. Ölkənin pambıq istehsalının təxminən 50% payı ilə region Türkiyədə liderə çevrildi.

2014-cü ildə tamamlanan Suruç Tuneli ilə suvarma, rezervuarın suyu ilə Suruç Düzündə həyata keçirilir. Bundan əlavə, rezervuar Şanlıurfaya içməli və istifadə suyu təmin edir.

Balıqçılıq

Atatürk Rezervuarı yerli insanlar üçün zəngin qida mənbəyi olmaqla yanaşı, istirahət balıqçılığı üçün də imkanlar yaradır. 1992-ci ildə DSI-nin Atatürk Balıq Yetişdiriciliyində yetişdirilən təxminən 200,000 gənc balıq (balıqcığırları) rezervuarə salındı. O vaxtdan bəri göldə saxlanılan balıqcığırların sayı təxminən 33 milyon oldu.

Rezervuarın kommersiya balıqçılığı, illik təxminən 1,000 ton bəzi balıq növlərinin tutulması ilə, bazar dəyəri 1.26 milyon ABŞ dolları olan bir tutuma çatdı. Tutulan 12 balıq növünün 8-i iqtisadi cəhətdən dəyərlidir. Bundan əlavə, göldə 7,000 ton/il dəyərində, 14 milyon ABŞ dolları dəyərində qəfəs balıqçılığı potensialı mövcuddur.

Balıqçılıq potensialından istifadə etmək və göl sahilindəki əhali üçün iş yerləri yaratmaq məqsədilə, su anbarı 21 balıqçılıq sektoruna bölünmüşdür, hər birinin su məhsulları kooperativi vardır. Balıqçılıq fəaliyyətinin bütün aspektlərini nəzərə alaraq, su anbarı ümumilikdə ABŞ 15 milyon dollar GNP-yə töhfə verir və 1 600 nəfər üçün məşğulluq yaradır.

Nəqliyyat

2015-ci ildə Nissibi körpüsünün tamamlanması ilə gölün iki tərəfi arasında avtomobil yolu əlaqəsi yaradılmışdır. 2015-ci ilə qədər Kahta və Siverek arasındakı nəqliyyat feribotla həyata keçirilirdi. 2012-ci ildən etibarən Çermik və Gerger arasında feribot xidmətləri təşkil olunmuşdur.

Çirklənmə

Atatürk Su Anbarının ətrafında yaşayan əhalinin artması gölün çirklənməsinə səbəb olur. Adıyamanın tullantı suları təmizlənmədən gölə boşaldılır. Göldəki balıqçılıq fəaliyyətləri də çirklənməyə qatqı verir.

İstirahət və idman

Regionu turizmə açmaq, yerli insanlara müasir idmanları tanıtmaq və regionda baş verən sosial‑iqtisadi tərəqqini idman vasitəsilə birləşdirmək məqsədilə, hər il sentyabr ayında keçirilən su idmanı festivalı 1994-cü ildə yaradılmışdır. Regionun gəncləri su idmanlarına maraq göstərmiş və Atatürk Su Anbarında yelkən, qayıq‑kanoe, üzgüçülük və dərinlikdə üzmə sahələrində beynəlxalq yarışlarda iştirak etməyə başlamışlar.

Bundan əlavə, Beynəlxalq Atatürk Dəmiryolu Yelkən Yarışı hər il oktyabr ayında göldə keçirilir.

Yerləşdirmə və mədəni irsin xilas edilməsi

Su anbarının yaranması ilə yüzdən çox kənd və məhəllə su altında qalmış və təxminən 55 000 insan köçmək məcburiyyətində qalmış, onların bir çoxu yaxın icmalara köç etmişdir. Digər mənbələrə görə, dəmirin tikintisi 45 000 ilə 53 500 nəfər arasında könüllü olmayan köçünə səbəb olmuşdur.

1989‑da, Adıyaman vilayətində yerləşən qədim Kommagene krallığının paytaxtı Samosata (Samsat) köhnə şəhəri Atatürk Barajı arxasında su basdı. Eyni adla, Samsat, köçürülən 2 000 nəfər üçün yeni şəhər quruldu.

Qədim Yunan şairi Lucianın doğum yeri barajın yaradılması zamanı itdi.

Bütün GAP bölgəsi erkən Hitit sivilizasiyasının və Nevalı Çori məkanının ev sahibliyi etdiyi üçün, tarixi qalıqlar baxımından zəngin olduğundan, regionun mədəni irsi narahatlıq doğururdu. Mədəni irsin xilas edilməsi mövzusu, xüsusilə Samsatın su basması sonrası, önəm qazanmışdır.

Nevalı Çori adlı erkən neolit dövrü məskən, dünyanın ən qədim məlum məbədləri və monumental heykəltəraşlığına sahib olduğu bilinən yer, baraj tamamlanmadan əvvəl xilas qazıntıları zamanı aşkar edildi. Nevalı Çori Atatürk Rezervuarı tərəfindən su basıldı.