Berki-pusztai No 2 Cavity

Berki-pusztai 2. nömrəli mağara Duna–Ipoly Milli Parkında, Sóskútda yerləşən bir mağaradır.

Təsvir

Berki-pusztai 2. nömrəli mağara Érd–Ercsi arxa bölgəsində, Sóskút kənarında (kənar ərazidə), M7 magistral yolunun yaxınlığında yerləşir. Benta çayının şimal-şərq tərəfində, Sóskút ilə magistral yol arasında yerləşən təpəyanın cənub‑şərq hissəsində berki‑pusztai mağaralar yerləşir, onlardan Berki-pusztai 2. nömrəli mağara, Berki-pusztai 3. nömrəli mağara, Berki-pusztai 4. nömrəli mağara və Berki-pusztai 5. nömrəli mağara bir-birinin yanında, böyük bir qayalı çökəkliyin dibində uzanır. Qayalı çökəkliyin cənub‑şərq hissəsində, mağaranın üzərindəki səthə yaxın yerdə Berki-pusztai 2. nömrəli mağara yerləşir. Mağaranın cənubdan yanaşılması təpənin içindən keçən akasiya meşəsi səbəbindən çətindir, buna görə də şimaldan (yuxarıdan) yanaşmaq məsləhətlidir, çünki meşə kənarında daha asan hərəkət etmək olur.

Bu sadə, tunelvari mağara səthə çox yaxın uzanır, buna görə də geoloji zaman miqyasında sürətlə yox olacaq. Doldurucu qumdaşı (Zámori Kavics Formáció) bir qədər çınqıllıdır. Qayalı çökəkliyin daş kütləsi bir qırılma boyunca təpənin daş kütləsindən ayrılmışdır, lakin qırılma hələ açılmayıb. Bu qırılma mağaranın şimal‑şərq yan divarını təşkil edir. Eyni şəkildə, qırılma boyunca mağaranın şimal‑qərb keçidi də formalaşmışdır. Mağarada formasiya yoxdur, asanlıqla parçalanan daş materialı səbəbindən bütün mağara boşdur, təpəyanın bir neçə yeni (kiçik yaşlı) sümüklü qalıqları müşahidə olunur. Asanlıqla əldə edilə bilən, icazəsiz ziyarət edilə bilən mağaranın görülməsi üçün avadanlıq tələb olunmur.

Mağara ədəbiyyatda Berki-pusztai 2.sz. mağara (Gazda 2005) adı ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Halász Árpád tərəfindən 1964-cü il fevralın 5‑də yazılmış əl yazısında, berki‑pusztai mağaraların Sóskútda (Pest vilayəti), Sóskútdan cənuba, Pázmándi‑dülö və Malom‑çökəkləri arasındakı aşağı arxa bölgədə yerləşdiyi qeyd olunmuşdur. Berkipusztától (Tárnok) şimal‑şərqə, təxminən 2 km məsafədə, 131‑ və 162‑ nömrəli üçbucaq nöqtələri arasında, Sóskút və Berkipuszta arasında, DK‑ŞN istiqamətində, aşağı, təxminən 1,5 km uzunluğunda bir təpədə mağaralar yerləşir. Mağaralar təpənin şimal‑şərq tərəfindədir. (Məlumatlar 1951-ci ildə nəşr olunan Sóskút və ətrafı adlı (M = 1:50 000) xəritəyə əsasən Halász István tərəfindən müəyyən edilmişdir. Mağaralara Şərqdən təxminən 30 dəqiqəlik bir avtobusla, Sóskútdan Ötházpusztáya qədər gedərək çatmaq mümkündür. Sóskúta da avtobusla getmək olar, oradan müxtəlif torpaqlarda, gözəl Benta çayı vadisində gəzərək, 1 saat ərzində piyada mağaralara çatmaq mümkündür.)

Karszt hadisələrinin axtarışı zamanı aparılan sahə gəzintisi əsnasında, 1942-ci il iyulun 26-da Halász Árpád mağaraları tapdı. Şarmata kireçdaşı D tərəfinə yayılmasının araşdırılması bu əraziyə gətirib çıxardı. Boşluqların adı yoxdur və ədəbiyyatda yer almırlar. Halász Árpád təklif edir ki, bir neçə boşluq olduğu və Berki-pusztáya yaxın olduğu üçün, Boşluq qrupunun adı Berki-pusztai boşluqlar olsun. Mağara baxımından boşluqların genetikasını araşdırmaq dəyərlidir. Mağaralar levanti, karbonat bağlayıcı maddəli çınqıl konqlomeratında, adətən 2–6 sm diametrli kvars, qumdaşı və az miqdarda kireçdaşı materialından ibarət, formalaşmışdır. Çınqıllar yaxşı aşınmışdır. Bu qaya burada qalın təbəqəli, qatlıdır, bəzən kəsişən təbəqələr müşahidə olunur. Uyğun qazıntıların olmaması Halász Árpád‑a təbəqə tökülmə istiqamətini və bucağını ölçmək imkanı vermədi. Boşluqlar sərbəst bağlayıcı maddəli konqlomeratda bir tərəfdən deflyasiya, digər tərəfdən isə çatlaqlar boyunca yağış sularının eroziya təsiri ilə yaranmışdır.

Konqlomerat qayaların altında mağara tipli çuxurlar var, onlar uzun məsafəyə uzanır. Bu çuxurların uzunluğu adətən 2–5 m arasında dəyişir, hündürlüyü 0,5–1 m, eni isə 5–6 m-dir. Yan tərəfdən sürüşərək keçilə bilən boşluqların tavanı düzdür. Əksər düz boşluq EK tərəfdə yerləşir. Karsztlaşmaya uyğun olmayan çınqıl konqlomeratında böyük mağara yarana bilməz. Bir dar küncdə Halász Árpád enmiş, lakin keçid 2 m‑dən sonra o qədər dar olub ki, içində irəliləmək mümkün olmamışdır. Boşluqlarda çoxlu kiçik süd dişi tapılmışdır (bu tülkü varlığına işarədir), lakin arxeoloji tapıntı yoxdur. Bir boşluqdan yarasa uçmuşdur. Yarasa bir neçə dəfə görülmədiyi üçün, ehtimal ki, mağarada yalnız müvəqqəti olaraq dayanmışdır.

Berki-pusztai boşluqların morfoloji formalarının yaradılmasında deflyasiya və eroziyanın rolu olmuşdur. Qaya məscidlərinin tanınması karsıtsız yaranmış mağaraların formalaşma problemlərinə yeni məlumatlar təqdim edir və Sóskút ətrafındakı levantei formasyonların deflyasiya və eroziya mənşəli boşluqlarına diqqət çəkir. Boşluqların kiçik ölçüləri səbəbindən iqtisadi və turizm əhəmiyyəti yoxdur. Turizm baxımından onları ziyarət etmək dəyərlidir, çünki Benta çayı vadisinin rəngarəng gözəlliyi olan bölgəsinə həmişə xoş xatirələrlə qayıdacağıq. Təpənin üzündən ətrafdakı yumşaq yamaclı dunantülü mənzərəyə gözəl baxış açılır. Yaxşı havada Velencei dağlarının zirvələri də buradan görünür. Berki-pusztai boşluqlarla (xüsusilə speleoloji baxımdan) məşğul olmaq dəyərlidir. Boşluqlar ölçülməli, dəqiq xəritələnməli və mağaralar fotoşəkillənməlidir. Elmi əhəmiyyəti deflyasiya hadisələrinin müşahidəsindədir. Hazırlanan mağara katastri üçün faydalı məlumatlar təqdim edirlər. Əl yazısına Berki-pusztai boşluqların coğrafi yerləşməsini göstərən yer planı (M = 1:25.000) əlavə olunmuşdur. Plan üzərində Pázmándi-dülündə 4 mağara işarəsi görünür, 1964-cü ildə Halász Árpád tərəfindən çəkilmişdir.