Zelezna Baba Cave

Zelezna Baba mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaraları arasında yer alır. Oradan arxeoloji tapıntılar çıxarılıb. Dună–Ipoly Milli Parkında yerləşir. Gənc, poroz kalsiumdaşı ilə Macarıstanda az sayda mağara yaranıb. Buna görə də bu cür qayalıqda formalaşan Zelezna Baba mağarası özəl bir nümunədir.

Təsvir

Etyeki-dombası şərq kənarında, Sóskútun şimal hissəsində, 173 metr hündürlüyündəki Kálvária dağı Benta çayının üst tərəfində yerləşən qayalıq qrupunun şimal ucunda uzaqdan tanına bilən oyulmuş, köhnə daş mədəninə işarə edən dik qayalı divar var. Tərk edilmiş, çalılıqlı daş mədəninin dibində, divarın ortasında Zelezna Baba mağarası 6,5 m enində, 5,5 m hündürlüyündə, dəyişdirilmiş xarakterli, qeyri‑adi formalı, üfüqi ox istiqamətində girişə malikdir.

Mağara miosen (təbəqəli, qatlı) kalsiumdaşında karst su səviyyəsi altındakı həllolma nəticəsində yaranıb. Mağaranın əsas qayası Sóskút kalsiumdaşı və ya tinnyei kalsiumdaşı ola bilər. Tək səviyyəli mağaranın formaşması budaqlıdır. Xüsusi şəlalə tipi üçbucaqdır. Daş mədənçiliyi səbəbindən təxminən 15 m uzunluğundakı xarici hissəsi məhv olub. Mağaranın iki budağı təxminən 10‑15 m uzunluğunda, hündürlüyü təxminən 1‑1,5 m, eni 2‑3 m-dir. Mağarada bir neçə topa büst və barmaq ucu oyma da görünür, bəzi yerlərdə isə fosil qabıqlar müşahidə olunur. Tavanın sərt qayalı təbəqəsində çoxlu həllolma izləri var.

Bütün mağarada almaz daşının (tüsk daşının) mövcudluğu xarakterikdir. Qayada hər yerdə kvars daşları var. Boşluğun üfüqi uzanması 46 m-dir. Çöl, ya da tülkü, buraxılmış qalıqlar əsasında mağaranı istifadə edir. Bəzi yerlərdə göbələk, giriş hissəsində isə alqalar tapılır. Bağlanmamış mağara icazəsiz, mağara gəzintisi əsas avadanlığı ilə və asan keçilə bilən vəziyyətdədir.

Bronz dövrü və Roma dövrü arxeoloji tapıntılar doldurulmasından çıxarılıb. Mağaranın arxeoloji tapıntı identifikasiya nömrəsi 11446.

Remény-terem adlı hissə keçid imkanı səbəbindən adını alıb. Zelezna Baba mağarası adı ilk dəfə 1976-cı ildə yazılmış bir əlyazmada qeyd olunur və bu ad ilk dəfə 1984-cü ildə çapda çıxıb. Mağara ədəbiyyatında Babó-lyuk (Kraus 2002), Babólyuk (Torma 1986), Sóskuti-mağara (Kordos 1984), Sós-kuti-mağara (Bertalan, Schőnviszky 1976), Sóskúti-mağara (Kraus 2002), Sóskúti mağara (Bertalan 1976) və Zelezna Baba (Halász 1963) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

1920-ci illərdə burada işləyən dağ mədəninin səbəbindən mağaranın xarici hissəsi çox sürətlə məhv oldu. Mədənçilik dövründə daş mağaranın önündəki qayalıq kənarına qədər kəsildi. 1935-ci il “Erdészeti Lapok” jurnalında yayımlanan, Földváry Miksa tərəfindən yazılmış publikasiya göstərir ki, mağara Székesfehérvári Macar Kralı Orman İdarəsinin məlumatına görə Sóskútun şimal-qərb hissəsində, kalvariya tərəfində, qayalı və çöl sahədə yerləşir və iki dar girişi var. Dar girişdən sonra təxminən 8 m enində bir ön salon davam edir. Ön salonun içindən əvvəllər davam etmək mümkün idi, lakin artıq keçilə bilmir, çünki mağaranın tavanı yıxılıb. Orada süpürgələr və digər istifadə əşyaları tapılıb. Mağara Székesfehérvári kəpənək mülkiyyətinə aiddir.

Halász Árpád 1939-cu il avqustun 20-də mağarada olub. Həmin ildə mağaranın girişini göstərən bir fotoşəkil çəkib və uzaqdan çəkilmiş, mağara girişinin ətrafını göstərən bir fotoşəkil də var. Mağaranın əsas plan xəritə eskizini və uzun kəsik (K–Ny istiqamətində) xəritə eskizini çəkmişdir. Hər iki xəritə eskizində mağara 1:500 ölçü nisbətində təqdim olunmuşdur. Mağaranın coğrafi yerləşməsini göstərən iki yerplanı hazırlamışdır. Halász Árpád 1940-cı il iyun ayının 18-də qeyd edib ki, mağaranın yaranması ilə bağlı çoxlu şifahi ənənələr mövcuddur. Məsələn, mağara girişindən 1,5 km məsafədə dəmir qapı var, qapının arxasında isə insanlar kəsilmişdir. Başqa bir hekayəyə görə, Etyekə 15 km uzunluğunda tunel aparır, lakin hələ tapılmayıb.

1940-cı il dekabrın 8-də Halász Árpád bir hekayə qeyd edib ki, türk hakimiyyəti dövründə duz qazı işçiləri düşmənin gələcəyini eşidəndə kəndə qaçmışlar. Bir neçə gün sonra türk atlı qüvvələri kəndə gəlmiş, lakin orada heç kəsi tapmamışlar. Bir patrul qrupu mağara önündəki vadidə getmiş və burada bir qadın tapmışlar, o da axın suyunda geyim yuyurdu, şübhəsiz. Qrupun rəhbəri qadını təhdid edib, o da mağaraya işarə edərək kəndlilərin orada olduğunu demiş. Rəhbər dərhal qadının əlini kəsib, mağaranı isti balax ilə doldurublar. Qaçanlar buna görə ölmüşlər. Hekayənin başqa bir versiyasında balaxın istifadə edilmədiyi deyilir. Bir neçə onillik əvvəl mağarada bir dəmirçi atelyesi varmış, lakin daş çıxarılması səbəbindən məhv olmuşdur.

Hal-hazırkı girişdən təxminən 10–15 metr uzunluqda bir hissənin çatışmadığı çox ehtimal olunur. Halász Árpád 1941-ci il dekabrın 7‑dəki qeydlərinə görə, mağarada keçən il tədqiqat aparılmış, o zaman bir insan kafatası qalıqları və gil qabıqlar səthə çıxarılmışdır. Mağaranın ən daxili hissəsinə qədər insanın burada qalmasının izləri izlənilə bilər. Halász Árpádın tərəfdarları bir‑iki yerdə sınaq aparıblar, lakin az nəticə əldə ediblər. Mağaranın tapıntısı cənub‑qərbə doğru çox enir. Kiçik bir koridorda 60 metr sonra bitir, burada humus və gil tamamilə irəliləməni bağlayır. Təxminən dörd metr irəliləmək mümkün olub, bir neçə cəhdin ardından. Koridorun başlanğıcında künclü və üstü görünüşcə hamar oyulmuşdur. Bu, Etyek‑ə aparan, süni şəkildə genişlədilmiş koridor ola bilər. Bir müddət işıqlandırmaq mümkün olub və gördü ki, bir‑iki metr sonra koridor rahat enlikdə olacaq və uyğun hazırlıqlarla daxil olmaq olar.