Budai Sas-hegy Természetvédelmi Terület

Budai Sas-hegy Təbiət Qoruma Sahəsi Duna–Ipoly Milli Parkının fəaliyyət sahəsində yerləşən 30 hektar sahəli, ölkə miqyasında əhəmiyyətli təbiət qoruma sahəsidir, Budapeştdə, Sas-hegy dağında yerləşir. Çoxsaylı qorunan və artırılmış qorunma səviyyəsinə malik heyvan və bitki növlərinə ev sahibliyi edir, geoloji dəyərləri və xüsusi yerləşməsi sayəsində şəhərin mərkəzində yalnız canlı aləmi deyil, həm də ziyarətçilər üçün də həqiqi bir sığınacaqdır.

Sahənin qorunması

Pest-Buda, sonra 1873-cü ildən sonra sürətli inkişafın başladığı Budapeştin genişlənməsi uzun müddət demək olar ki, hər kəs tərəfindən sevincli proses kimi görülürdü. Zəngin vətəndaşlar meşələr, meyvə bağları və çəmənliklərdə villalar tikdirirdilər, əlavə olaraq sənaye sahələri və nəqliyyat da paytaxtın ətrafında daha çox təbii yaşayış məkanını həzm edirdi. Genişlənən şəhər Sah-hegy ətrafında da daha sıx bir halqa yaratdı. İkinci dünya müharibəsindən əvvəlki dövrdə parcelizasiya dağın əsas qırığını əldə etdi. Parcelizasiya edilməmiş əsas zirvələr və cənub yamacı sahəsi isə paytaxtın planlaşdırma layihəsində “ictimai bağ” rolunu aldı, beləliklə çöl hissələrin meşələşdirilməsi başladı. Bu gün artıq bir qalıq kimi görürük, lakin 20-ci əsrin ilk yarısında dağın tam urbanizasiyası yaxın bir imkan kimi görünürdü.

1780 və 1940 illəri arasında dağda müxtəlif intensivlikdə, lakin genişmiqyaslı tədqiqatlar aparıldı. Tədqiqatçılar – yeni yeni bitki və heyvan növlərini təsvir etməklə yanaşı – Budai-dağlığının bəzi hissələrinin şəhərin genişlənməsindən qorunmasının vacib olduğunu anlamağa başladılar. İlk olaraq Pénzes Antal “Budapeştin canlı aləmi” adlı kitabında 1942-ci ildə “Sas-hegyin yuxarı, qayalı və otlu hissəsinin” qorunmasının əhəmiyyətini irəli sürdü, sahədə mövcud təbii dəyərlər: qayalı formalar, dolomit və çöl bitkiləri, və buna bağlı olaraq əsasən postglaciyal-xeroterm nadirlikləri göstərən heyvan aləminin qorunması üçün.

On beş il keçməli idi, 985/1957 saylı Milli Təbiət Qoruma Şurasının qərarı ilə 30 hektarlıq “Sashegy” Təbiət Qoruma Sahəsi yaradıldı. Qərar artırılmış qorunma xüsusiyyətlərini, yəni paytaxtın kənarında yerləşən sahənin ətrafının haşiyələnməsini, sərt nəzarətini, meşələşdirilməsini, yaşayış mühitinin bərpasını və hər cür istifadənin qadağan edilməsini nəzərdə tuturdu. Reallaşdırma 1958-ci ildə başladı. Uzun müddət silahlı mühafizəçilər də dağda yerləşirdilər.

Budai dağlarının təbii dəyərlərinin qorunması baxımından çox önəmli bir addım idi ki, 1978-ci ildə Budai Təbiət Qoruma Sahəsi yaradıldı. Onun sahəsi Sas-hegyi Təbiət Qoruma Sahəsinin bir neçə qatıdır, lakin Buda təbiət qoruma dəyərləri arasında Sas-hegyin önəmli rolu hələ də qalır.

Sistemin dəyişməsindən sonra onillikdə təbiət qoruma hüquqi tənzimləməsi və institut sistemi dəyişdi və sahədə yeni zərərli amillər ortaya çıxdı. Yaşayış məntəqələri arasındakı yaşıl sahələr, ictimai parklar, it gəzdirən sahələrin azalması ilə təbiət qoruma sahələrinə yönələn vətəndaş təzyiqi artdı. Təəssüf ki, Sas-hegydə də qanunsuz daxilolmalar artdı. It gəzdirilməsi, velosiped sürmə və demək olar ki, daimi narahatlıq səbəbindən bir çox nadir heyvan növü sahədən yox olub. Ziyarətçilərin bir qismi qadağan olduğunu bilirdi, digərləri isə yaxşı niyyətlə kiçik bir gəzintinin sahənin canlı dünyasına zərər verməyəcəyini düşünürdülər. Qurulmuş tədris yollarının yanında yeni yollar açıldı, bu da eroziyaya səbəb oldu, yanma yerləri quruldu. Əhəmiyyətli sahələr zədələndi, bir çox qorunan dəyər hələ də məhv olma mərhələsindədir.

Bu səbəbdən Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsi – təbiət qoruma orqanı kimi – yeni hüquqi çərçivəyə uyğun olaraq 2003-cü ildə Sas-hegy qorunmasını təsdiqlədi. Əraziyə ziyarət məhdudiyyəti qoydu, qonaqların yalnız işarələnmiş təbiət yolları və istirahət məkanlarından istifadə edə biləcəyinə qərar verdi.

2007-ci ildə Duna–Ipoly Milli Parkı İdarəsi Avropa Birliyi INTERREG proqramının dəstəyini Sas-hegy Təbiət Qoruma Ərazisinin yenilənməsi, qorunması və dəyərlərin təqdimatı üçün əldə etdi. Müraciət çərçivəsində 2008-ci ilin baharında, Sas-hegy Təbiət Qoruma Ərazisinin 50-ci ildönümünə görə ziyarət mərkəzində yeni sərgi tikildi.

Sas-hegy tədqiqatçıları

Balogh János

Borbás Vince

Boros Ádám

Janka Viktor

Kitaibel Pál

Pénzes Antal

Sadler József

Sas-hegy ətrafının dəyişiklikləri

Sas-hegy artıq əsrlərdir Budai dağlarının digər hissələri ilə təbii meşə örtüyü ilə bağlı deyil. Budada məskunlaşanlar yalnız odun kəsməklə kifayətlənməmiş, həm də II. Géza (1141–1162) dövründə budai qalasının ətrafındakı meşələri məhv edərək üzüm bağları əkmişlər. İlk üzüm bağları Óbuda, Kiçik Gellért dağı və Sas-hegydə olmuşdur. Bu ərazilərdə uzun müddət ağ şərablar istehsal olunmuşdur. Osmanlı işğalı üzüm və şərab istehsalını dayandırmış, lakin 17-ci əsrin sonlarında Osmanlılardan qaçan serblər Budada Balkan qırmızı şərab istehsalını yaymışlar. Ən məşhur növ kadarka olub, ən keyfiyyətli şərablar Sas-hegy, Gellért dağı, Nap dağı, Rókus dağı, Mátyás dağı, Szemlő dağın günəşli tərəflərindən gəlmişdir. Bütün şərab bölgəsinin adı Sas-hegydən götürülmüşdür. Buda və Pest ətrafında 1778-ci ildə hazırlanmış xəritənin sübutuna görə budai tərəfdə Óbudadan Rózsadomb vasitəsilə Budaörs sərhədinə qədər hər yerdə üzüm bağları var idi. Sas-hegydə yalnız qayalı dağ zirvələri üzüm bağlarından çıxırdı.