Camili Mosque

Camili Kəndinin Camisi ya da Hertvisi Camisi, tarixi Maçaheli bölgəsində, bu gün Artvin şəhərinin Borçka rayonuna bağlı və köhnə adı Hertvisi olan Camili kəndində yerləşən tarixi bir məsciddir. Kəndin Hertvisi adının dəyişdirilməsindən sonra Camili Məscidi olaraq adlandırılmışdır. Hertvisi Məscidi, Maçaheli vadisinin Türkiyə tərəfində müəyyən edilmiş səkkiz ağac məsciddən biridir.

Hertvisi Məscidi, dizayn və üslub baxımından, rəngli daxili məkan və orijinal motivlər baxımından həm Artvin bölgəsindəki digər ağac məscidlər, həm də Gürcüstanın Acara bölgəsindəki məscidlərlə ortaq xüsusiyyətlərə malikdir.

Tarix

Bir imam-hatip təyin edilməsi barədə bir berata əsaslanaraq Hertvisi Məscidinin 1819-ci ildən əvvəl tikildiyi təxmin edilir. Müvafiq ağac məscid bir çığ düşməsi nəticəsində yıxıldıqda, təxminən 1855-ci ildə bu günkü məscid inşa edilmişdir. 1890-cı illərin əvvəllərində Maçaheli vadisini gəzmiş olan Gürcü tarixçi Zakaria Çiçinadze‑nin verdiyi məlumata görə isə Hertvisi Məscidi, kənddəki köhnə kilsənin yıxılıb tikinti materialı kimi istifadə edilməsi ilə inşa edilmişdir. Lakin 1855-ci ildə, Znelieti (ძნელიეთი) kəndi yaxınlığında “Kvirkvina” (კვირკვინა) adını daşıyan qayalıq yerindən qoparaq bu məscidi yıxmış, çox sayda insanın ölümünə səbəb olmuşdur. Bu məlumata baxaraq bu günkü məscidin 1855-ci ildən sonra inşa edildiyi deyə bilərik.

Camili Camii, 2005-ci ildə Trabzon Mədəniyyət və Təbii İrsin Qorunması Regional Şurası tərəfindən qeydiyyata alınıb qoruma altına alınmışdır. Lakin buna baxmayaraq, caminin daxili məkanındakı ağac elementləri 2018-ci ildəki bərpa zamanı laklanmış və rəngli daxili bəzəkləri tamamilə aradan qaldırılmışdır. Bununla belə, bu cür tarixi binalarda orijinal olmayan müdaxilələrin aşkar edilməsi halında, uyğun bərpa metodları ilə orijinal qatın müəyyən edilib orijinal rənglərin bütün səthdə ortaya çıxarılmasının mümkün olduğu bilinməkdədir. Məsələn, Denizli vilayətinin Çivril rayonuna bağlı Bayat kəndində 19-cu əsrdə tikilmiş caminin bərpasında orijinal bəzəklər olduğu kimi qorunmuşdur.

Memarlıq

Yeni Hertvisi Camii, qırıq daş təməl üzərində tamamilə ağacdan boğaz keçmə texnikası ilə tikilmişdir. Caminin daha son tarixdə tikilmiş tək mərtəbəli minarəsi vardır. Təxminən kvadrat planlı caminin əsas girişi, şimal fasadında yerləşir və iki qanadlı qapının asıldığı bu girişin üstü sonradan bir süngürəyə örtülmüşdür. Caminin həmçinin şərq fasadında tək qanadlı qapının asıldığı ikinci bir girişi vardır. Caminin ağac məhrəbi düzbucaqlı çərçivəyə yerləşdirilmiş və yarım dairə formasına malikdir. Əsas giriş qapısının sağ və sol tərəfində səviyyələr mövcuddur və sağ tərəfdəki səviyyədəki pillə mahfil mərtəbəsinə çıxışı təmin edir. Caminin çayı, üfüqi və şaquli olaraq divardan divara atılan ağac çubuqlarla yerləşdirilmiş və kubbe dörd ağac dayaqa dayanır. Dam örtüyünü daşıyan dörd əsas ağac dayaqdan əlavə, mahfil mərtəbəsini daşıyan iki əlavə ağac dayaq daha mövcuddur.

Zəmindən yüksəyə yerləşən vaaz kürsüsü, ağac materialdan hazırlanmışdır və forma baxımından kilsələrdə olan ambona bənzəyir. Məsjid divar panelindəki dörd yarpaqlı yonca xaç formasında olduğundan bəri bina ustasının Hristiyan olduğu təxmin edilir. Məsjiddə geometrik kompozisiyalar, nesnel kompozisiyalar, bitki kompozisiyalar və kitabe görülür. Məsjid qapısında oyma, mihrabında qəfiləmə, minberində acur, qəfiləmə və çakma, mahfilində qəfiləmə və çakma, tavanında və divar panellərində çakma, pəncərə altı şəbəkəsində qəfiləmə, kubbəsində isə kalemişi və bağdadi mövcuddur.

Regionda yerləşən ağac məscidlər üzərində Gürcüstanda aparılan bir araşdırma, burada məscid daxili məkanlarının əvvəllər kök boyalarla rəngləndirildiyini ifadə edərkən 19-cu əsrin sonlarından etibarən isə sənətkarların daha geniş rəng spektri ilə coşqulu təsir yaratmaq məqsədilə kommersiya kimyəvi boyaları qəbul etdiklərini ortaya qoyur.

Motivlər

Məsjiddə bitki motivi olaraq yarpaq, vazon çıxan çiçəklər, S-C qıvrımları, gonca gül, palmet, 21 yarpaqlı çiçək, 15 yarpaqlı çiçək, 14 yarpaqlı çiçək, 6 yarpaqlı çiçək və 4 yarpaqlı çiçək, geometrik motiv kimi ox, baklava dilimi, dairə, düzbucaqlı, kvadrat və üçbucaq, obyekt motivi kimi balıksırtı və fırça motivi istifadə edilmişdir.