Chaggallytepe Archaeological Monuments Complex

Çaqqallıtəpə abidələr kompleksi - Şabran rayonu Aygünlü kəndi ərazisində, Bakı-Quba magistral yolunun solunda yerləşən 5 təbii təpədən ibarət abidədir. Abidələr kompleksi Erkən Tunc dövrünə aiddir. Kompleksə daxil olan I Çaqqallıtəpə abidəsi Samur-Dəvəçi su kanalı çəkilərkən güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Vaxtilə abidənin sol sahildə qalan hissəsində kiçik sahədə C.Xəlilov tərəfindən kəşfiyyat qazıntısı aparılmışdır. Abidələr kompleksində 2016-cı ildən etibarən S.Aşurovun rəhbərliyi ilə genişmiqyaslı qazıntı işləri aparılmaqdadır. I və II Çaqqallıtəpə yaşayış yerlərində geniş tədqiqatlar aparılmış, III və IV Çaqqallıtəpə abidələrində isə şurf qoyulmuşdur. Hər bir yaşayış yerindən əldə edilən arxeoloji materiallar bir-biri ilə analogiya təşkil edir. Arxeoloji qazıntılar zamanı yaşayış yerlərindən Erkən tunc dövrü - "Kür-Araz" mədəniyyətinin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən xeyli sayda keramika məmulatı, sümük və daş alətlər aşkar edilmişdir. Radiokarbon analizlər nəticəsində abidədə yaşayışın e.ə.2886-2476-cı illəri əhatə etdiyi bəlli olmuşdur.

Tikinti xüsusiyyəti

Azərbaycanın şimal-şərq bölgələrində tədqiq edilmiş abidələrdə, xüsusən Şabran rayonu ərazisindəki Çaqqallıtəpə abidələrində memarlıq xüsusiyyətləri müxtəlifliyi ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, Çaqqallıtəpə qədim yaşayış yerində aparılmış tədqiqatlar zamanı yüngül ağac kontruskiyasından istifadə edilməklə qurulmuş dairəvi evlər, bir və ya iki cərgə çiy kərpicli fundamentə malik, üzəri isə dirəklər üzərində qurulmuş dairəvi evlərə, çay daşları və möhrə qarışıq memarlıq üslubuna əsaslanan dairəvi evlərə, yarımqazma və tam qazma formalı evlərə rast gəlinir. I Çaqqallıtəpə yaşayış yerində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı məlum olmuşdur ki, burada yarımqazma və möhrə evlərlə yanaşı, divarları çiy kərpicdən tikilmiş evlər də mövcud olmuşdur.

Yaşayış yerinin üst təbəqələrində əsasən yarımqazma və qazma tipli tikililərə rast gəlinir. Bu tip evlərin üzəri ağac dirəklərin arasının hörülməsi və üzərinin suvanması ilə tamamlanmışdır. Qazma və yarımqazma evlərin ətrafında və daxilində təmizlənən oyuqlar adətən onların yüngül ağac konstruksiyalı olduğunu göstərir. Abidədə aşkar edilən bu tip evlər dairəvi planlıdır.

Abidənin ən maraqlı tikili qalıqları geniş diametrli, günbəzvari tavanla yekunlaşan qazma evləridir. Bu tip tikililər Kür-Araz mədəniyyətinin Azərbaycanın şimal-şərq rayonlarını və Dağıstan ərazisini əhatə edən lokal variant üçün xarakterikdir. Bu tip evlər diametrlərinin genişliyi ilə diqqəti cəlb edirlər. Lakin onların tam olaraq forması, girişi və funksiyası haqqında qəti fikir yoxdur. I Çaqqallıtəpədə təmizlənmiş belə formalı bir neçə tikili bəzi ehtimallar irəli sürməyə imkan verir. Yaşayış yerinin cənub hissəsində bir-birindən müxəlif səviyyədə olan dörd qazma tikili təmizlənmişdir. Onlardan nisbətən üstdə olan birinin bir tərəfi bir qat 4 cərgə çiy kərpiclə hörülmüş formada olmuşdur. Kərpiclərin qalınlığı 9 sm, uzunluğu 37 sm, eni isə 20 sm-dir. 4 cərgə kərpic ümumilikdə 40 sm-dir. Bu tip evlərin həm divarları, həm də döşəmələri gil məhlul qatı ilə suvanmışdır. Bu qazmaların diametrləri təxminən 2.40, 2.50 və 3 m-dir.

Təpənin şimal-qərb hissəsində tam forması saxlanılmış bu tip qazma ev aşkarlanmışdır. Evin daxili təmizlənərkən digər qazma evlərdə olduğu kimi üst qatlarda çoxsaylı iri ölçülü daşlar və təqribən onlarla eyni səviyyədə çiy kərpic qalıqları təmizləndi. Dağılmış kərpiclərdən birinin eni təxminən 22,5 sm-dir. Kərpic tərkibinə saman, bitki qalıqları qatılmış gildən, xüsusi qəlibdən istifadə edilməklə kəsilmişdir. Dairəvi qazma evin divarı yuxarıya doğru azacıq daralır. Bəzi hissələrdə bu daralma hiss olunmayacaq ölçüdədir. Diametri evin döşəməsində 320 sm, salamat qalan hissənin hündürlüyü isə 160 sm-dir. Evin divarları və döşəməsi yaxşı suvanmışdır. Evin döşəməsində ikisi şimalda, ikisi cənubda olmaqla bir-birindən demək olar ki, bərabər məsafədə 4 dirək yeri qazılmışdır. Onların diametrləri 40-45 sm, dərinlikləri isə 45-50 sm aralığındadır. Cənub-şərqdəki dirək yerinin şimal-şərqinə doğru diametri 38 sm, dərinliyi isə 42 sm olan başqa bir çala təmizləndi. Çox güman ki, bu çala yardımçı dirəyin yeridir. Və ya bu hissədə olan iki dirəyin arasından pilləkənlər düzəldilərək evə giriş təmin olunmuşdur. Cənub tərəfdə olan dirəklərin şaquli istiqamətdə divar boyu izləri qalmaqdadır.

Kərpicdən hörülmüş tikililər I Çaqqallıtəpə yaşayış yerində qazma və yarımqazmalardan sonra say etibarı ilə ikinci yeri tutur, onlardan yalnız ikisi dördkünc formalı, qalanları isə dairəvidir. Dairəvi planda çiy kərpicdən tikilmiş evlərdən birinin divarları çiy kərpiclə qurulmuşdur. Evin qurulması üçün çala qazılmış və sonra divarlar bir cərgə kərpiclə hörülmüşdür. Şimal–şərq tərəfdə divarın 19 sıra kərpic düzümü salamat qalmışdır. Bu hissədə hündürlük 184 sm-dir. Kərpiclərin uzunluğu 38-44 sm arasında dəyişir, qalınlıqları 12 sm-dir. Kərpiclərin demək olar ki, hamısının eyni ölçüdə olması onların xüsusi qəlibdə kəsildiyini göstərir. Hündürlüyü 125 sm olan evin cənub-şərq divarında 12 cərgə çiy kərpic salamat qalmışdır. Evin diametri döşəmədə 245 sm-dir, döşəməsi yaxşı suvanmışdır. Divarı çiy kərpicdən qurulan digər dairəvi planlı evin kərpiclərinin ölçüsü 30X40, 30X33 sm-dir. Divarın üzərində ikisinin diametri 12, digərinin isə 15 sm olan 3 ədəd dirək yeri təmizləndi. Evin qərb divarından içəridə uzunluğu 217,5 sm olan və evin divarına bitişik başqa bir divar izlənir. Güman ki, taxça kimi istifadə olunmuşdur.

I Çaqqallıtəpə yaşayış yerində az da olsa, möhrə divarlı tikililərə də rast gəlinir. Abidədən aşkar edilmiş bu tip dairəvi tikililərdən birinin çox hissəsi aşınmışdır və divarının yalnız daxildən formasını izləmək mümkün olmuşdur. Diametri təqribən 3 m-dir. Evin döşəməsi qalın gil məhlul qatı ilə suvanmışdır. Görünür, döşəmə istifadəyə yararsız olduqda onu yenidən bərpa etmişlər. Bu fakt bu tip evlərdə uzunmüddətli yaşayışdan da xəbər verir.