Demirköy Foundry

Demirköy Dökümhanesi (Türk: Demirköy Dökümhanesi) arxeoloji əhəmiyyətə malik tarixi dökümhane qalıqlarıdır və Şimali Qərbi Türkiyənin Kırklareli vilayətində, Demirköy şəhərində yerləşir.

Məkan

Arxeoloji obyekt rayon mərkəzi Demirköyün cənub‑şərqində 3,8 km (2,4 mil) məsafədə yerləşir. Bu ərazidə 15-ci əsrdə Osmanlı İmperatorluğu dövründə bölgənin zəngin dəmir filizi yataqları səbəbindən dəmir emalı mərkəzi yaradılmışdır. Sayt Strandzha meşələrinin dərinliklərində, Qara dəniz sahilindən təxminən 20 km (12 mil) və Bolqarıstan‑Türkiyə sərhədindən 25 km (16 mil) uzaqda yerləşir.

Tarix

1453-cü ildə Osmanlı sultanı Mehmed II (Fatih Sultan Mehmet, Fatih Mehmed) tərəfindən Konstantinopolun fəthi zamanı atılan top daşlarının burada istehsal edildiyi məlumdur. Bu obyekt yerli əhali tərəfindən bu gün Fatih Dökümhanesi (“Fatihanın Dökümhanesi”) kimi də adlandırılır. Demirköy sözünün mənası “Dəmir şəhəri” deməkdir. Dəmir tökmə fəaliyyəti orta 15-ci əsrdən 19-cu əsrin sonuna qədər davam etmişdir. Görünür ki, dökümhane Mahmud II (1808–1839) dövründə geniş təmir işlərindən keçmişdir. Daha sonra dökümhane 1839-cu ildə İstanbulda yaradılan İmperial Top Fabriki (Tophane-i Amire) idarəsinə tabe olmuşdur. Osmanlı sənədlərinə görə, onun tarixi adı “Samakocuk Dökümhane-i Amiresi” (sözlük mənası: Samakocuk İmperial Dökümhanesi) idi.

1923-cü ildə Kırklareli‑də dövlət həkiminin hesabatına görə, dökümxana Rus‑Türk müharibəsi (1877–78) zamanı işğalçı Rusiya qoşunları tərəfindən məhv edilmişdir. 1913-cü ildə dövlətə məxsus dökümxana 99 il müddətinə bir Britaniya şirkətinə icarəyə verildi, lakin 1916‑cı ildə Birinci Dünya Müharibəsinin şərtləri səbəbindən icarə ləğv edildi. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra dökümxana tərk edildi; onun strukturu isə 1950‑ci illərə qədər bütöv qaldı. Dökümxananın metal hissələri 1947‑ci ildə Milli Emlak tərəfindən qırıcılarə satıldı.

Arxeoloji tapıntılar

Kırklareli Muzeyi 1991-ci ilin sentyabr ayında Osmanlı dökümxanasının qalıqlarını arxeoloji qoruma sahəsi kimi tanıdı və qeydiyyata aldı. 2002-ci ilin may ayında bölgədə dəmir mədənçiliyi və metal emalı üzrə tədqiqat layihəsi başlatıldı. Arxiv araşdırmaları, səthi sorğular və qismən qorunmuş, ümumi sahəsi 9 395 m² (101 130 sq ft) olan sahədə arxeoloji qazıntılar 2003-cü ilin yayında başladı.

2005-ci ildə orijinal sahədən 230–250 m (750–820 ft) uzaqda yerləşən bir yerdə aşkar edilən sənaye arxeologiyasının mühüm tapıntıları, iki ərinti sobası olan başqa bir metal emalı emalatxanasının mövcudluğunu göstərdi. Emalatxana 20 m × 50 m (66 ft × 164 ft) ölçüdə idi və mərkəzi girişli iki bölmədən ibarət idi. Şərq qanadındakı soba, 17-ci əsrin qabaqcıl texnologiyasını göstərən dəmir istehsalı üçün bir blast furnace (külək sobası) kimi müəyyən edildi, qərb qanadındakı soba isə mis ərintisi üçün istifadə olunurdu. 19-cu əsrin Osmanlı sənədlərinə görə, mis istehsalı Demirköy‑Samakocuk dökümxanalarında dəmir metal emalı sonrası ikinci əsas fəaliyyət idi. Mis, top atəşləmələri üçün qəliblər hazırlamaq məqsədilə mis alaşımı üçün istifadə olunurdu.

Əsas döküm kompleksi, yamacda kvadrat plan üzrə tikilmiş, 10 m (33 ft) yüksəklik fərqi olan iki mərtəbəli sahədə yerləşir. Yuxarı bölmə 1,10 m (3,6 ft) qalınlığında və 4 m (13 ft) hündürlüyündə ətraf daş divarlarla, künclərdə çoxbucaqlı bastionlarla möhkəmləndirilib. Şimalda yerləşən əsas qapı bu yuxarı terrasda, həyətə açılır; burada yaşayış və xidmət məkanları, qismən qorunmuş Osmanlı hamamı və məscid var. Döküm işçilərinin yaşayış və yatma quartersi şimal, qərb və şərq divarları boyunca yerləşib. Həyətin cənub-qərb tərəfində döküm məscidinin zirzəmi divarları yerləşir, onun yanında daş əsas üzərində tikilmiş kərpic minarət dayanır.

Dökümün istehsal vahidləri möhkəmləndirilmiş həyətin cənubunda, aşağı mərtəbəli terrasda yerləşirdi. 2008-ci ildə aparılan qazıntılar zamanı həyətin cənub-şərqində iki ərinti sobası olan dəmir emalatxanası aşkar edildi. Yuxarı mərtəbədəki arxeoloji qazıntılar tamamlanmışdır, aşağı mərtəbədəki tədqiqatlar davam edir.

Ərinti sobalarında lazım olan yüksək temperaturu əldə etmək üçün, su çarxı ilə işlədilən şənlələr istifadə olunurdu. Gücün su çarxından şənlələrə şaquli ox vasitəsilə ötürüldüyü düşünülür. Dökümün şimal-şərqində yerləşən açıq dəhliz kanalı çaydan su təchizatı təmin edirdi. Kanal, şərq möhkəmləndirici divarının altında kərpic arxiv kimi tunel vasitəsilə obyektə daxil olaraq, aşağı mərtəbədə dəmir su çarxına çatır və həyətin altında cənuba doğru axır. Bu əsas kanalın obyekt daxilində budaqları var və həm də uzaqdakı emalatxanaya xidmət edir. Qazıntılar zamanı su çarxına aid dəmir hissələr və bir baza tapıldı.

Arxeoloqlar qəlibxananın ətrafında tarixi yeraltı mədən girişi və metallurgiya quyuları, əridilmiş soba qalıqları, şlak yığıntıları və kömür yığınları mövcudluğunu aşkar etdilər. Elmi tədqiqatlar göstərdi ki, burada döküm dəmir və ferroalloy emalı həyata keçirilirdi.

Kəşf edilən arxeoloji əşyalar arasında yuvarlaq atəş topları üçün qəliblər, müxtəlif ölçüdə top atəş topları, müxtəlif uzunluqda dırnaqlar, dəmir tozu, kül, soba üfürgə boruları, yerli və idxalı atəş kərpic nümunələri, kənd təsərrüfatı avadanlığının hissələri, porselen mətbəx əşyaları və sonrakı illərdə istehsal olunan ev alətləri yer alır.

18 və 19-cu əsrlərin Osmanlı sənədlərinə görə, qəlibxananın yarım-finished məhsulları Qara dəniz sahilindəki İğneada limanından İstanbulda yerləşən “Tophane-i Amire” (İmperial Top Fabriki) və “Tersane-i Amire” (İmperial Gəmiskə) göndərilirdi.