Gazi Süleyman Paşa Mosque

Gazi Süleyman Paşa Camii və ya Kiçik Ayasofya, Kırklareli'nin Vize rayonunda yerləşən bir camidir. Roma İmparatoru I. Justinianus dövründə inşa edilən 6-cı əsrdə bazilika tərzində kilsə kimi tikilmiş, 15-ci əsrdə Vize'nin dəqiq şəkildə Osmanlı hakimiyyətinə keçdikdən sonra camiyə çevrildiyi düşünülür. Caminin strukturu Ayasofya və Aya İrini'ye bənzədilir. Cami, 2007-ci ildə Vakıflar Ümumi İdarəsi tərəfindən bərpa edilmişdir.

Tarix

Roma İmparatoru I. Justinianus dövründə 6-cı əsrdə inşa edildiyi qəbul edilsə də 9-10-cu əsrlərdə və ya 12-13-cü əsrlərdəki Erkən Paleologos dövründə inşa edildiyinə dair görüşlər də mövcuddur. Ortodoks kilsəsi kimi inşa edilən Kiçik Ayasofya'nın 1205-ci ildə Vize'dəki Latin hakimiyyəti altında necə istifadə edildiyi bilinmir.

Osmanlı Dövlətinin Vize qalasını fəth etməsindən sonra bina camiyə çevrilmişdir. Binanın adını aldığı Süleyman Paşa'nın kim olduğuna dair fərqli görüşlər var. Bir iddiaya görə cami, adını Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa'dan alır, lakin Süleyman Paşa Vize'nin fəthindən əvvəl öldüyündən bu adlandırma onun xatirəsinə edilmiş olmalıdır. Binanın Edirne və Ferecikdə etdiyi camilərlə tanınan Rumeli Beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa və ya Mihaloğullardan Gazi Mihal'in nəvəsi Süleyman Paşa tərəfindən camiyə çevrildiyi də iddialar arasındadır. Evliye Çelebi isə binanın Fatih Sultan Mehmed tərəfindən İstanbulun fəthindən sonra camiyə çevrildiyini və Fatih Camii olaraq adlandırıldığını bildirir. Osmanlı arxiv sənədlərində cami vakfında keçən şəxsin Orhan Bey’in oğlu

Süleyman Paşa olduğu aydın şəkildə başa düşülür.

Bərpa işləri

Osmanlı dövründə bilinməyən bir tarixdə binanın şimal fasadının tamı ilə kubbesinin yarısı yenidən inşa edilmişdir. Binanın qərb hissəsindəki qalereyanın üzəri ağac damla örtülmüş, cənub-qərb küncünə daş minarə tikilmiş və 19-cu əsrdə binaya ağac mahfil əlavə edilmişdir. Cami ətrafında yerləşən çoxlu qəbr daşları, binanın ətrafında keçmişdə böyük bir məzar sahəsi olduğuna işarə edir.

Osmanlı Dövrü

Bina Sultan Abdülmecid dövründə Tanzimat Fermanının elanından əvvəl 1839-cu ildə təmirinə başlanıldığı, 1848-ci ildə isə təmir edildiyi bilinməkdədir. II. Abdülhamid dövründə isə may 1900‑də padşahanın iradəsi ilə başlayan genişmiqyaslı təmir prosesinin təxminən 2‑3 il sürdüyü və ən geci 1903-cü ilin noyabr ayında tamamlanaraq Vize‑də keçirilən rəsmi bir mərasimlə açıldığı ifadə edilir.

Bina minarəsi 1912-ci ildə Birinci Balkan Müharibəsi zamanı Bolqar ordusu tərəfindən dağıdılmışdır.

Cumhuriyyət Dövrü

1952‑1953 illərində Vakıflar Bölgə İdarəsi tərəfindən bərpa edilməsi planlaşdırılmış, lakin bu plan həyata keçirilə bilməmiş və sonrakı illərdə məscid icması itirilib tərk edilmişdir. 1979-cu ildə Edirne Vakıflar Bölgə İdarəsi tərəfindən başlanan işlər 1983-cü ildə maddi çətinliklər səbəbindən yarım buraxılmışdır. Bu işlər zamanı edilən müdaxilələrin əhəmiyyətli arxeoloji məlumatların itirilməsinə səbəb olduğu da ifadə edilmişdir. Həmçinin bu işlərdə sahədə daha qədim tarixli bir kilsəyə aid olduğu düşünülən yarım dairə planlı bir kərpic apsis qalıbına çatılmışdır. 1995-ci ildə Trakya Universiteti‑dən Özkan Ertuğrul tərəfindən memarlıq təyini və təmizləmə işi aparılmışdır. Narteks bölməsinin təmizliyi zamanı dua edən bir fiqurun təsvirinin olduğu yaxşı qorunmuş vəziyyətdəki fresklərlə qarşılaşılmışdır, lakin bu fresklər günümüzə çatmamışdır.

2000-ci illərdə isə binada böyük miqyaslı bir təmir və bərpa layihəsi həyata keçirilmiş, minarəsi yenidən inşa edilmiş və bu gün ibadətə açıq hala gətirilmişdir. Bu iş zamanı binada əhəmiyyətli dəyişikliklər edildiyi, mövcud arxeoloji məlumatların itirildiyi, xarab vəziyyətdə olan narteks tonozunun yıxılıb yenidən qurulduğu, binanın qərb tərəfində yığılan torpağın qazılması zamanı keçmişdə aşkar edilmiş 18 qəbirin, memarlıq parçalarının və divar qalıqlarının aradan qaldırıldığına dair tənqidlər edilmişdir.