Dorous Siadat complex (in Shahrisabz)

Dor us-siyodat memarlıq kompleksi (digər adı “Sayyidlar evi”) – Qashqadaryo vilayəti Şərsəbad şəhərinin cənub-şərq hissəsində yerləşir və Amir Timur dövrünün ən məşhur tarixi abidələrindən biridir. Bu kompleks orta əsrlərdə şəhərdəki digər məşhur kompleks “Dor ut-tilovat”a aparan yol funksiyasını da yerinə yetirirdi. Tarixdə bu iki kompleks siyasi və dini təbəqə nümayəndələri üçün ümumi qəbiristanlıq funksiyasını da yerinə yetirirdi.

Quruluşu

Memarlıq kompleksi bir sıra tarixi abidələrdən ibarətdir, onların arasında ən əsası Jahongir məqbərəsidir. Uzun illər boyunca məqbərə öz halını yaxşı saxlamışdır. Run Gonzale de Klavixo da bu yerə səfər etdiyi vaxtda kompleks haqqında bir sıra fikirlərini yazıb.

Kompleks sahəsində Amir Timurla bağlı daşdan hazırlanmış dəhmə də bu günə qədər saxlanılıb. Umarşayx Mirzunun qəbri də eyni yerdə yerləşir, deyə düşünülür. Çünki, bu sahədən uzaq olmayan məsafədə Umarşayxın oğlu Said Əhməd Mirzunun qəbri tapılıb. Bundan da aydın olur ki, bu kompleks öz dövründə Amir Timur və ondan gələn Barlos qəbiləsi nümayəndələrinin məzar sahəsi olmuş ola bilər.

Sharafuddin Ali Yazdiynin qələmindən bəhs olunan “Zafarnoma” əsərində yazıldığına görə, Amir Timur Şərisəbdə xüsusi bina qurdurmuş, ondakı öz oğlu Amirzoda Cahangir və digər vəzifəlilər, və onların nəsillərinin dəfn yerləri qoyulsun, deyə fərman vermiş. Dor Us-sodot tarixi Yəsəvi məcmuəsi ilə çox oxşar olub, əsas qərb hissəsindəki rəqəmi 20 metr enlikdə olan, giriş yolu xudoyixona (və ya saray) , ondan qoq ortadakı Amir Timur üçün nəzərdə tutulmuş yeraltı sığınacağı yerləşən binaya aparır. Xananın müyulışındakı uzun yolçulardan yan otaqlara keçmək imkanı mövcuddur. Bu otaqlar yerində o vaxtlar mətbəx, məscid, kitabxana, qonaqların oturduğu hücrələr olduğu təxmin edilir

Arxeoloji tədqiqatlar

“Dor us-sodot” tarixiy məcmuəsinə aid ərazilərdə 1970—1980-ci illər ərzində çoxsaylı arxeoloji tədqiqatlar həyata keçirilmişdir. Nəticədə çoxsaylı memarlıq qalıqları aşkar edilmişdir.

Bundan əlavə, Cahangir məqbərəsindən 10,15 metr məsafədə Oqsaroy arxasının arxasından yalnız 1,7 metr qısa olan arxa qalıqları tapılmışdır. Onun iki proporsional pəncərəsi ağ mərmər bloklardan güclü şəkildə birləşdirilərək inşa edilmişdir. Müvafiq arxeoloji qazıntının tapılması arxanın öz dövründə ən böyüklərindən biri olduğu barədə dəlil verir.

2002-ci ildə həyata keçirilən arxeoloji qazıntı işləri nəticəsində isə, həmin məcmunun cənubi sütununa aid bina qalıqları aşkar edilmişdir.