Eskiyapar Höyük

Eskiyapar Höyük, Çorum şəhər mərkəzinin cənubunda, Alaca rayonunun 6 km qərbində, köhnə Eskiyapar Kəndi altında, Hüseyinabad Ovasında yerləşən bir höyükdür. Kəndin yol açdığı dağıntını önləmək və qazı işlərinə imkan vermək üçün 1983-84-ci illərdə kənd köçürülərək höyük açılmışdır. Təpə, 350 metrə qədər diametri ilə bölgənin böyük höyüklərindən biridir və 13 metr hündürlükdədir. Mövqeyi olaraq Alacahöyük, Boğazköy və Şapinuva (Ortaköy) kimi önəmli Hitit mərkəzlərinin demək olar ki, həndəsi ortasında yerləşir.

Qazılar

Höyük çox qədim tarixlərdən bəri bilinməkdədir. Ən qədim qeyd 19-cu əsrdə W. J. Hamiltonun qeydidir. Höyükdə ilk olaraq 1945-ci ildə Alaca Höyük qazı komandasından Ekrem Akurgal tərəfindən bir sondaj aparılmışdır. Daha sonra Anadolu Medeniyetleri Muzeyi Müdiri Raci Temizer rəhbərliyində 1968-83-ci illər arasında qazılmışdır. İkinci dövr qazıları isə 1992-ci ildə Çorum Muzeyi adı ilə İ. Ediz rəhbərliyində həyata keçirilmişdir. Üçüncü dövr qazı işləri 2010-cu ildən etibarən Doç. Dr. Tunç Sipahi rəhbərliyində aparılır.

Təbəqələşmə

Höyükdə yenidən köhnə Bizans, Roma, Qalat və Frig yaşayışları müəyyən edilmişdir. Bunların altında Geç Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı və Erken Tunç Çağı təbəqələri mövcuddur. Lakin Erken Tunç Çağı təbəqəsinin altında daha qədim tarixli yaşayışların olduğu təxmin edilir. Məsələn, araşdırılan bir meyvə bağının Kalkolitik Çağ yaşayışı olduğu ifadə edilir. Digər tərəfdən Eskiyaparın Eski Hitit Dövrü və Hitit İmparatorluğu dövrlərində olduqca önəmli sayılan bir yaşayış olduğu anlaşılır. Bu təbəqələrlə əlaqələndirilən dini və idarəetmə strukturları ortaya çıxarılmışdır. Belə ki, Eskiyaparın Hitit şəhəri Ankuwa olduğu irəli sürülür. Həmçinin bütün höyüyə yayılan inkişaf etmiş bir Dəmir Çağı təbəqəsi qazılmışdır.

Tapıntılar

İlk dövrdə qazıntılarda bir aslan rölyefi, Bizans məzar daşları, dini quruluş qalıqları və Roma dövrünə aid yol işarət daşları tapılmışdır.

Erkən Bəltəpə Dövrü yaşayışının bir şəhər xüsusiyyətləri daşıdığı anlaşılmışdır. Bu təbəqədə müzakirə olunan çanaq gil qabları Alacahöyük ETÇ çanaq gil qabı ilə eynidir. ETÇ III. Kainatın son mərhələlərinə tarixlənən iki quruluş arasında, təbəqədə açılan çuxura diqqətlə gömülmüş iki xəzinə anbarı tapılmışdır. Quruluşlar, yanma ilə məhv olmadan əvvəl, təhlükədən qaçmaq üçün gömüldüyü düşünülür. Şəhər, ehtimal ki, bir hücumla üzləşmişdi və bu xəzinələrin sahibləri onları çıxarmağa heç bir imkan tapa bilməmişdilər. Bu xəzinələrdən birində iki gümüş stəkan, gümüş uzun saplı tava, gümüş qab və elektrumdan ibarət mərasim balta, qızıl sırğalar, qızıl bilək və gerdançe, qızıl, gümüş və akik daşlı boncuklar, geyim parçalarını tutmaq üçün iki qızıl iynə tapılmışdır. İkinci xəzinədə də buna bənzər parçalar mövcuddur.

Dəyərli tapıntıları təşkil edən müxtəlif formalı sırğalar yaşayışdakı zinətkarların sənət bacarığını göstərən tapıntılardır. Digər tərəfdən idarəçi sinif tərəfindən simvolik məna daşıyan dördlü spiral boncuklar Arslantepe VIA və İkiztepe III qəbiristanlığında müzakirə olunan bələt nümunələri ilə uyğundur. Başqa tərəfdən Troya A, D və J xəzinələrində və Limni Adası'ndakı Poliohni-də bunların oxşarları tapılmışdır. Tapıntılar əsasən Troy ilə əlaqəlidir. Məsələn, elektrum tavanın oxşarları yalnız Troy və yaxın ərazilərdə rast gəlinmişdir. Eyni şəkildə gümüş stəkanlar da Orta Anadolu’da deyil, Troy‑dəki oxşarları ilə əlaqəlidir. Digər tərəfdən sap dəlikli elektrum balta, Şimali Kapadokya və Qara Dəniz Bölgəsinin cənub yaşayışlarında görülən nümunələr kimidir. Bu çərçivədə qiymətləndirildikdə Eskiyapar xəzinələri e.ə. 2200‑2000-ci illərə tarixlənməsi təklif olunur.

Arkeoloji baxımından önəmli bir tapıntı da yazı karakteri yönündən Orta Hitit Dövrü xüsusiyyətləri göstərən bir Hitit tabletidir. Söz konusu tabletədə, Hatti və Hitit dövrlərində önəmli bir dini mərkəz olan Arinna ilə Tahurpa-dan bəhs edilir. Çoxluğu Orta Hitit Dövrünə tarixlənən və Hitit Dövlətində əldən keçən tək nümunə olması səbəbindən Eskiyapar Hançeri olaraq bilinməyə namizəd tunc bir hançer, tunc mızraq ucu, bıçaq kimi parçalar, Eski Hitit-dən yarım gövdəli bardaq ritonu, Boğazköy və Alacahöyükdəki nümunələrindən daha incə bir işçiliyi ortaya qoyması baxımından daha keyfiyyətli hesab edilir. Çox sayda buğa başı parçalarının tapılması, Eskiyaparın bir Fırtına Tanrısı məbədi saxladığını mümkün edir.