Eszterházy Cave

Eszterházy-kölgövdə Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Gerecse dağlıq bölgəsində, Tatabánya şəhərinin kənarında yerləşən bir mağaradır. Arxeoloji baxımdan əhəmiyyətlidir. Sıx turist yolu ilə açılan mağara populyar gəzinti məkanıdır.

Təsvir

Tatabánya kənarında, Bánhidán, Kő-hegyin dik və qayalıq qərb tərəfdə, Szelim-lyuk DNy girişindən D–DK-yə, təxminən 15 m məsafədə yerləşir. Szelim-lyukla eyni yüksəklikdə, təxminən dəniz səviyyəsindən 290 m yüksəklikdə giriş mövcuddur. Szelim-lyuka aparan, Tatabánya dəmir yolu stansiyasından Vértestolnáya aparan qırmızı şerit turistik işarədən ayrılan sıx turist yolu yanında, turist yolunun geniş qayalıq kənarında açılır. Şimal tərəfə baxan, geniş, 8 m enində və 2,5 m hündürlüyündə, üfüqi ox istiqamətindəki giriş qayalıq divarın altında yerləşir.

Ərazinin ən qədim tanınan və tədqiq edilən mağaralarından biridir. Üst Trias dövrünün qalın təbəqəli dachstein kireçdaşı ilə yaranmışdır. Kiçik mağara icazəsiz, küçə geyimi və işıq mənbəyi olmadan ziyarət edilə bilər.

1976-cı ildə mağara ilk dəfə Eszterházy-kölgövdə adı ilə ədəbiyyatda qeyd olunmuşdur. Mağara ədəbiyyatda Bánhidai-kölgövdə (Bertalan, Schőnviszky 1976), Esterházy-kölgövdə (Mottl 1935), Esterházy kölgövdə (Vigh 1937), Esterházy-saxma boşluğu (Kadić 1952), Eszterházi mağara (T. Dobosi 1997), Eszterházi kölgövdə (T. Dobosi 1997), Eszterházy kölgövdə (Gaál 1934) və Eszterházy-saxma boşluğu (Székely 1994) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Földgömb 1934-cü ilın 9-cı sayısında oxunur ki, Szelim-lyuk ətrafında, onun yaxınlığında kiçik‑böyük yeraltı boşluqlar var. Szelim-lyuka ən yaxın kiçik mağara yalnız kölgövdədir, bu da Szelim-lyukdan təxminən 40‑50 addım məsafədə, onun qonşuluğunda yerləşir. Szelim-lyuku ziyarət edən bütün şəxslər bunu mütləq görür. Szelim-lyuka yaxın olduğu və yerləşməsi uyğun olduğu üçün, Szelim-lyuk qazıntısı ilə birlikdə bu boşluq da Gaál İstvane tərəfindən tədqiq edilməyə başlanıldı. Sahibi səbəbindən adı Eszterházy kölgövdədir.

Az alig 10 m uzunluğunda və 7 m enində daş otaq ehtimal ki, daha böyük, lakin daha dərin bir mağaranın ön salonudur. Çünki daş otağın ölçüləri ilə tavanın formalaşması arasında uyğun nisbət yoxdur. D divarının boyunca görünən 4,5 m‑lik, içəriyə yıxılmış qayalar və mağara lössü ilə doldurulmuş hiss D–DK‑yə doğru davamı ehtimal etdirir. K ucunda 1,5 m uzunluğunda, dar bir koridor var, onun bağlayıcı daş da kireç daş deyil. Göstərilən istiqamətlərdə irəliləmək partlayış və daha böyük iş tələb etdiyindən, əvvəlcə yalnız asanlıqla əldə edilə bilən, 63 m² sahənin qazılmasına qərar verildi.

Az alig arasznyi müasir qalıqların altında, gözlənildiyi kimi, burada da yuxarı diluvium mağara lössü tapıldı. Lakin qayalı mağara döşəməsinə yerləşən bu orta 1,5 m qalınlığındakı formasiya. Daş otaqda mağara lössü ilə başlayır və diluvial təbəqə sırası ilə bitir. Əvvəl çıxarılan və çox gözəl tək bir dırmaşmış daş alət, ikiqat kazıyıcı, o qədər də xarakterik bir parça deyil ki, mədəni səviyyəni müəyyən etməyə imkan versin. Günəş işığına çıxan heyvan qalıqları (mağara ayısı, tülkü və at) da çox məlumat vermir. Bilinə bilən odur ki, daş otaq diluviumun sonunda məskunlaşmışdır. Nəşrdə görünən Tóth Lajosun fotoşəkili, üzərində Eszterházy-daş otağın girişinin görüldüyü.

Magyar Barlangkutató Társulat 1934-cü il noyabrın 27-də keçirilən seçki iclasında Gaál István təklif etdi ki, Szelim-lyuk yanındakı kiçik boşluğa Esterházy-kőfülke adı verilsin. Seçki bu təklifə dəstək verdi. 1935-ci ildə nəşr olunan, Kokas János tərəfindən yazılmış nəşrə görə Szelim-lyuk ətrafında bir neçə mağara var, ölçüləri müxtəlifdir. Szelim-lyukdan ən yaxın, Szelim-lyuk qonşuluğunda yerləşən, 10×7 m ölçülü Esterházy-kőfülke yerləşir. Bu daş quyu tipli boşluq daha böyük və dərin bir mağaranın ön salonudur. Mağara çökməsi tək bir diluvial təbəqə qatından ibarətdir, ondan gözəl oyulmuş daş alət çıxarılıb. Nəşrdə qara-ağ bir fotoşəkil var, onun üzərində Eszterházy-kőfülke girişini görmək mümkündür.

Turisták Lapja 1937-ci il nəşrində Vigh Gyula tərəfindən yazılmış məqalədə qeyd olunur ki, Gaál István 1934-cü ildə çıxardığı məqaləsində Szelim-lyuk ətrafında bir sıra boşluqları qeyd etmişdir. Esterházy kőfülke Szelim-lyuktan 40–50 addım məsafədədir. 7 m enli və 1 m uzunluqlu daş quyu. Daha böyük bir mağaranın görünən ön salonu. K-i sonundakı, 1,5 m uzunluqlu doldurulmuş çatlağın davamını ehtimal edir. Gaál István buradan oyulmuş bir daş alət və buz dövrü memeli qalıqları çıxarmışdır. 1939-cu ildə çıxarılan və Polgárdy Géza tərəfindən yazılmış, Vértes hegység kalauza adlı nəşrdə, mavi mağara işarəli, dağ yamacında davam edən, qayalı, bəzən gözəl mənzərəli turistik yolda Esterházy kőfülke-yə çatmaq mümkündür. 1 m uzunluqlu və 7 m enli daş quyu, daha böyük bir mağaranın ön salonu kimi görünür. Kəşf edildikdə oyulmuş bir daş alət və buz dövrü memeli qalıqları tapılmışdır. Daş quyu Szelim-lyuktan 40–50 addım məsafədə yerləşir.

1940‑cı ildə işığa çıxdı, “Gerecse və Gete dağları bələdçisi” adlı yolbələdçi kitabının 64‑cü səhifəsində 1939‑cu nəşrin 85‑ci səhifəsindəki Eszterházy‑kőfülke təsviri təkrarlanır. 1940‑cı il nəşrin 12‑ci səhifəsinə görə Gerecse dağının skeletini təşkil edən dachsteini kalkarda mağaralar yaranıb. Kalkar dağlarda mağaraların yaranması son dərəcə tez-tez baş verən bir hadisədir, çünki kalkar əsasən çox çatlamış bir qayadır. Çatlaqlardan su qayaya sızır, orada kalkarın maddəsini həll edir, genişləndirir, çatlağı böyüdür və nəhayət mağara yaranır. Gerecse dağının mağaraları da oxşar şəkildə formalaşıb.