Függő-kői Cave

Függő-kői-barlang andezit mağarası, yuxarı pleistosen dövrünə aid paleontoloji və arxeoloji tapıntıların əldə edildiyi yerdir. Börzsöny, Cserhát və Mátra ərazilərində bu, pleistosen sümüklü tapıntıları və pleistosen salyangoz qalıqları görən ilk mağaradır.

Təsvir

Cserhát dağlarının K hissəsində, Mátraszőlős ENY tərəfinin kənarında, Függő-kői vadisinin girişində, Hévíz çayının vadisində, uzaqdan da yaxşı göründüyü Vöröskő mədənində, mədən sahəsinin çay tərəfinə baxan arxa tərəfində, Függő-kő Ny tərəfinin ətəyində, keçən qayalı divarın altında, çay səviyyəsindən təxminən 5 m yuxarıda, dəniz səviyyəsindən 278 m yüksəklikdə yerləşir mağara, 3,15 m enində, 2,3 m hündürlüyündə, Ny-yə baxan, təbii, dörd bucaqlı və üfüqi ox istiqamətində girişə malikdir. Mátraszőlős ENY tərəfinin kənarında yerləşən su mənbəyindən işarələnmiş təbiət yürüş yolu mədənə aparır.

Orta miosen, qırmızı, yüngül şişkinlikli andezitdə, yaxın çayın eroziya fəaliyyəti nəticəsində mağara yaranmışdır, bu, qayalı boşluq formalı və tək bir bölmədən ibarətdir. Xüsusi boşluq tipi elips formalı boşluqdur. Boşluğun üfüqi genişliyi 4,59 m-dir. Açıq və işıqlı boşluğun tavanı qara, qaraçılıq səbəbindən. Yuxarı kiçik bölməsində bir neçə mm ölçüdə, çökək tipli formasyonlar, qabıqlar var, onların tərkibi mineral araşdırma əsasında çoxlu amorf maddə, az miqdarda kvars, feldspat, şüşə və gips ehtiva edir. Eszterhás István bu ilə sübut edir ki, bu, sinjenetik, buxar partlayışı ilə yaranmış mağaradır. Asanlıqla keçilə bilən mağara icazəsiz görülə bilər. Üç‑dörd nəfərlik bivak yeri.

Onun içində paleontoloji qazıntı aparılıb, nəticəsində yuxarı pleistosen dövrünə aid onurğaqlı fauna və yumşaq bədənlilər əldə olunub. Bunların yanında qədim dövrün gil qabı qalıqları, işlənmiş kvars daşları və metal parçaları da tapılıb. Vallonia tenuilabris və Vertigo parcedentata salyangoz növləri ölkəmiz ərazisində artıq yaşamır, lakin pleistosen dövründə Macarıstan faunasının da üzvləri olmuşdur. Hər iki nəsil pleistosen təbəqələrinin tipik salyangozlarıdır. Semilimax kotulae də artıq ölkədə yaşamır. Mağaranın təbəqə seriyası salyangoz faunasına əsasən iki, çox ayrı mərhələyə bölünür. Yuxarı hissənin fauna, indiki şərtlərə bənzər, əsasən meşə növlərindən ibarətdir, yaşı holosen, ehtimal ki, daha gənc holosen. Aşağı hissənin buz dövrü iqlimini göstərən faunası yuxarı pleistosen Würm mərhələsinin yuxarı hissəsinə aiddir.

Onun içindən qıraqlı qurbağa, şimal qarlı delfin, alpski qarlı delfin, sibiriyalı çöl tülküsü, sibiriyalı şimşək ləmmingi və bir Rangifer növünün qalıqları çıxıb. Tapılan Unio növünü ehtimal ki, insan gətirib, çünki ətrafda bu qabığın yaşaya biləcəyi bir yer yoxdur.

Függő-kői vadisinin tipik, təxminən 10–12 m hündürlüyündə, çökən andezit daşları və aglomerat qayaları, Függő-kő-dən adını almışdır mağara. 1979-cu ildə ilk dəfə Függő-kői-mağara adlandırılmışdır ədəbiyyatda. Mağara ədəbiyyatda aşağıdakı adlarla da rast gəlinir: Függő-kő Cave (Takácsné, Eszterhás, Juhász, Kraus 1989), Függői-kői-mağara (Kordos 1978), Mátraszöllősi-kőfülke (Kordos 1984), Mátraszöllősi-sziklaüreg (Jánossy 1983), Mátraszőlősi Függőkő-mağara (Eszterhás 1989), Mátraszőlősi Függőkői-mağara (Eszterhás 1988), Mátraszőlősi-kőfülke (Eszterhás 1989), Mátraszőlősi kőfülke (Jánossy, Kordos, Krolopp 1983) və Mátraszőlősi-sziklaüreg (Eszterhás 1989) adları ilə də tanınır.

Tədqiqat tarixi

1978-ci il MKBT Hesabatında belə yazılıb ki, Mátra dağında, Mátraszőlősdə yerləşir. Varga András, Mátra Muzeyinin işçisi, 1978-ci ildə Kordos Lászlónun və Krolopp Endréynə qazıntıya uyğun mağaranı göstərdi. 1978-ci ildə doldurulmuş təbəqə nümunələri zəngin yuxarı pleistosen onurğaqlı faunası təmin etdi, birincisi Börzsöny, Cserhát və Mátra bölgələrindən idi. 1979-cu il MKBT Hesabatında oxunur ki, 1979-cu ildə Macar Dövlət Geologiya İnstitutu mağarada müstəqil qazıntı aparıb. Andezitdə eroziya yolu ilə yaranmış kiçik ölçülü boşluq. 1979-cu ildə Kordos László orada qazıntı aparıb. Yuxarı, holosen doldurulmasından onurğaqlı fauna ilə zəngin, soyuq iqlim altında yaranmış yuxarı pleistosen materialı gün işığına çıxıb. Bükk və Pilis arasında bu, doldurulması qazıntıya götürülən və yaxşı qiymətləndirilə bilən qalıqları olan ilk mağaradır. 1979-cu il MKBT Proqram dəftərində bir elanı dərc olunmuşdur ki, geologiya institutu mağaranın paleontoloji qazıntılarını tamamlayıb. Mátra dağında bu, andezitdə yaranmış ilk boşluqdur, burada pleistosen sümük qalıqları qazıntıya uyğun miqdarda toplanıb.

1980-ci ildə Kordos László rəhbərliyində mağaranın paleontoloji qazıntısı genişləndirildi və boşluğun yanındakı çay sahilinin təbəqəsi toplandı. 1983-cü ildə mağaranın doldurulmasının sümüksüz və sümükli faunası işlənib. 1983-cü ildə dərc olunan araşdırmaya görə, Mátraszőlős sərhədində, heç bir mağara kataloqunda qeyd edilməyən daş məscidində 1979 və 1982-ci illər arasında qazıntı aparılıb. Araşdırmada işıq görən bir şəkil var, onun üzərində mağara ətrafının yer planı, mağaranın əsas planı və kəsikləri, mağara və çay sahili təbəqəsində aşkar edilmiş təbəqə sırasının yerləşməsi və nümunələrinin işarələnməsi göstərilib. Demək olar ki, tam doldurulmuş mağara oval planlıdır, bir çatlağın boyunca, orta hissədə kiçik bir kupola halına gəlmişdir. Bir mərtəbədə mağaranın doldurulması qayaya və yamac qırıntısının görüş nöqtəsi ilə idi. Yamac qırıntısı altı‑yeddi metr sonra, vadinin yamacını izləyərək, dörd‑beş metr hündürlüyündə divarla o dövrdəki çay yatağına ayrılmışdır.