Gilahli Mosque in Shaki

Giləhli Məscidi (Azərbaycan dili: Şəkinin Giləhli Məscidi; Fars dili: مسجد گیله‌لی شکی) Şəki, Azərbaycan tarixî mərkəzində yerləşən məsciddir. Məscid 1749-cu ildə Şəki xanı Hacı Çalabi Xan tərəfindən tikilmişdir. 1805-ci ildə Hacı Şamsetdin bəy məscidi eyni məkanada yenidən tikmişdir. Bu bərpa işindən sonra məscid xalq arasında “Hacı Şamsetdin bəy məscidi” adı ilə tanınmağa başlamışdır.

Məscid 2 avqust 2001-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 132 saylı qərarı ilə ölkənin mühüm daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilmişdir. 7 iyul 2019-cu ildə “Xanın Sarayı, Şəkinin Tarixi Mərkəzi” çərçivəsində Giləhli Məscidi UNESCO Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir.

Tarix

Giləhli Məscidi 1749-cu ildə Şəki xanı Hacı Çalabi Xan tərəfindən tikilmişdir. 1805-ci ildə Hacı Şamsetdin bəy məscidi eyni məkanada yenidən tikmişdir. Bu bərpa işindən sonra məscid xalq arasında “Hacı Şamsetdin bəy məscidi” adı ilə tanınmağa başlamışdır.

20-ci əsrin əvvəllərində Giləhli Məscidinin torpaq altında məscidin yaxınlığında tapılmış daş qəzeti aşkar edilmişdir. Daha sonra bu qəzət məscidin yaxınlığındakı bir çeşmənin üzərinə yerləşdirilmişdir. 1936-cı ildə Aleskerzade bu qəzətin fotoşəkilini çəkmiş və jurnalında onun haqqında yazmışdır. Sonradan bu xəbər və fotoşəkil bir neçə elmi nəşrdə dərc olunmuşdur. Qəzətin sonrakı taleyi məlum deyil.

Məsciddəki qəzətin ingilis dilinə tərcüməsi belədir:

Bu hörmətli məscid Şəkinin hökmdarı, Şirvanın vəzifəli başçısı Hacı Çalabi Sultan ibn Qurban tərəfindən mübarek Ramazan ayının 1162 AH (1748/1749 CE) ilində tikilmişdir.

Daha əvvəl məscidin yaxınlığında yerləşən qəbiristanlıq zamanla Gurjana çayı tərəfindən tədricən yuyulmuş və məhv edilmişdir. Qəbiristanlıqda mövcud olan bəzi daşlar müxtəlif muzeylərdə saxlanılır. Məscidi 1805-ci ildə bərpa edən Hacı Şamsetdin bəyin daş başlığı Şəki Tarix və Etnoqrafiya Muzeyində saxlanılır. Hacı Şamsetdin bəy 1815-ci ildə vəfat etmiş və Gilahli Məscidinin yanındakı qəbiristanlıqda dəfn olunmuşdur.

Sovet işğalı

Sovet işğalı dövründə dinə qarşı mübarizə rəsmi olaraq 1928-ci ildə başladı. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi bir çox məscidi, kilsəni və sinaqoqu təhsil məqsədləri üçün klubların balans hesabatına köçürdü. 1917-ci ildə Azərbaycanda 3 000 məscid olduğu halda, 1927-ci ilə qədər bu rəqəm 1 700-ə, 1933-cü ilə qədər isə 17-yə düşmüşdür.

1930-cı illərdə kasıb vəziyyətdə olan bir ailə məscidin binasında yaşayışa başladı. Uzun müddət laqeydliyə məruz qaldığı üçün məscid köhnəlmişdir. Daha sonra bina sökülmüş, yalnız minarə qalmışdır.

Müstəqillikdən sonra

Məscid 2 avqust 2001-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 132 saylı qərarı ilə ölkənin əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilmişdir.

2001-ci ildə Şəki şəhərinin tarixi hissəsi UNESCO Dünya İrs Siyahısına namizəd kimi seçilmişdir. 7 iyul 2019-cu ildə “Xanın Sarayı, Şəkinin Tarixi Mərkəzi” ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi UNESCO Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Tarixi Şəki mərkəzində yerləşən Gilahli Məscid də Dünya İrs Siyahısına daxildir.

Memarlıq

Məscidin tikintisi üçün Şəki şəhərinin şimal-şərq hissəsində, çay sahilinin yaxınlığında dərin qayalıq sahəsi seçilmişdir. Gileyli Məscidin memarlığı həm planlaşdırma xüsusiyyətləri, həm də daxili həcmin həlli – çoxsaylı divar nişanları və divar səthinin polikrom bəzəyi baxımından Şəkinin yaşayış memarlığına yaxındır.

Məscid binası, plan üzrə düzbucaqlı formada 6 m × 12 m (20 ft × 39 ft) ölçüdədir və binanın mərkəzində yerləşən dörd taxta sütunla dəstəklənir. Məscidin tikintisi gil və kərpic qarışığından, çay daşlarından, saman və otla qarışdırılmışdır. Xarici divarlar xaricdən kireçlə sıxılır, daxildən isə rəngarəng rəsmlərlə bəzədilir. Bu rəngarəng rəsmlər abidənin əsas dəyərli elementləridir.

Zalların divarları bir qat sıxma ilə örtülüb və tavanın, balkon səviyyəsinin üzərində, həndəsi və çiçək motivləri çəkilib, daha sonra rəngli boyalarla boyanıb. Daxili divarlar bir neçə bölməyə arxlarla bölünür: döşəmədən 1,5 m (4 ft 11 in) qədər divarlar gil‑saman qarışığı ilə sıxılıb, incə sıxma ilə örtülür. Bu panellərin üzərində çoxpilləli arxlarla yarım dairəvi nişlər var. Bu arxlar həndəsi və çiçək motivləri ilə doldurulub. Nişlərin üzərində bitki motivli incə bir korniz var və onun üzərində ərəb dilində bir yazı lentidir. Bütün bu kompozisiya həndəsi motivlərlə bəzədilmiş bir kornizlə tamamlanır.

Cənub‑şərq divarının ortasında, oyma və yazılarla zəngin şəkildə bəzədilmiş stalaktit formalı məcidi var. Məcidin yanlarında da oyma ilə bəzədilmiş çoxpilləli nişlər mövcuddur.

Minarə

Bu günə qədər yalnız keçmiş Gilahli Məscidinin minarəsi qalıb. Domoya qədər uzanan minarə 13,5 m (44 ft) hündürlükdədir. Minarə domoya yüksək bir yüksəklikdə yerləşir. Məscidin istiqamətində üfüqi olaraq uzanan dəstək divarı onun gücünü və sabitliyini daha da artırır. Dəstək divarının aşağı hissəsi daşdan, yuxarı hissəsi isə yanmış qırmızı kərpicdən ibarətdir. Dəstək divarının qoruyacağı bölmənin üzərində iyirmi dənədən çox daş konsol yerləşdirilib. Bu konsollar yanlarla taxtalarla bağlanıb, yağış, qar, külək və günəşdən qorunur və örtülür. Burada işıq daxil olması üçün kiçik pəncərələr də yerləşdirilib. Konsolun yan tərəfində minarəyə giriş üçün oyma ağac qapı var.