House-museum of Mirza Fatali Akhundov

Mirza Fatali Akhundov, həm də Mirza Fatali Akhundzade və ya Mirza Fath-Ali Akhundzadeh (12 iyul 1812 – 9 mart 1878), rus imperiyasında əksəriyyət həyatını keçirən məşhur İran azərbaycanlı yazıçı, dramaturg, ateist, filosof və ədəbiyyat tənqidçisi idi. O, əsasən azərbaycan dilində Avropalı təsirli pyesləri ilə məşhurlaşdı.

Akhundzade təkbaşına Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafının yeni mərhələsini açdı. Fars tərcüməsi vasitəsilə onun pyesləri müasir İran teatrının yaranmasında da mühüm rol oynadı. O, həmçinin Azərbaycan Respublikasında materialist və ateist hərəkatın qurucusu və müasir İran milliyyətçiliyinin qabaqcıl nümayəndələrindən biri idi. O, Azərbaycan yazı sisteminin fars-ərəbcə əlifbasından latın əlifbasına keçməsini də müdafiə edirdi.

Tarixçi və siyasi elmi tədqiqatçı Zaur Qasımovun sözlərinə görə, Akhundzadeh‑nin intellektual mənzərəsi tamamilə “fars düşüncəsi ilə sıx bağlı” idi. Akhundzadeh öz qohumlarını türk kimi təyin edirdi, lakin eyni zamanda İrani öz vətəni kimi qəbul edirdi. Siyasi baxımdan, o, “mükəmməl sədaqətli tsarizm rəsmisi” kimi təsvir olunmuş və Rusiya hakimiyyətini Qafqazda modernləşmə qüvvəsi kimi görürdü.

Tarixçə və tərbiyə

Nisbətən varlı bir ailəyə mənsub olan Akhundov 1812-ci ildə Nuxa (indiki Şəki) şəhərində anadan olub, bu şəhər Şəki xanlığının paytaxtı idi. Xanlıq, irani hakimiyyəti altında irsi və ya təyin olunmuş hökmdar tərəfindən idarə olunan bir inzibati vahid növü idi. 1804–1813-cü illərdəki Rusiya‑İran müharibəsi zamanı Şəki xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunmuş, onlar isə Cəfər Quli Xan Donbolini öz müavini kimi təyin etmişdilər.

Akhundovun babası Hacı Əhməd əvvəlcə Şimali İranda, Rashtda yaşayırdı, daha sonra Şimali Qərbi İranda, Təbrizə köçdü. Atası Mirzə Məhəmməd-Tagi əvvəllər yaxınlıqdakı Khamaneh şəhərinin müavini kimi xidmət etmiş, lakin İranda Qacar taxtının varisi Abbas Mirzə tərəfindən işdən çıxarılmışdı. Mirzə Məhəmməd-Tagi daha sonra tacir oldu və Nuxa şəhərinə köçdü, burada eyni il Akhundovun anası Na'na Xanımla evləndi. Onun əmisi Akhund Hacı Əli Əsgər idi, Maragheh şəhərinin Moqaddam ailəsinə mənsub şiə din adamı. Akhundov anasının soyundan gələn, İran şahı Nadir Şah (r. 1736–1747) xidmətində olmuş bir Afrika əsilli nəsilə görə müasir rus şairi Aleksandr Puşkinlə bir əlaqə hiss edirdi.

1813-cü ildə İran və Rusiya Qulistan Müqaviləsini imzaladılar, bu da Şəkinin, digər ərazilərlə birlikdə, Rusiya hakimiyyəti altına keçməsinə səbəb oldu. Növbəti il, Cəfər-Qoli Xanın ölümü, onun dəstəyinə güvənən vilayət sakinlərinin bir çoxunun başqa yerə köçməsinə gətirib çıxardı. 1814-cü ildə Akhundov valideynləri tərəfindən Khamanehə aparıldı. Lakin Na'na Xanım nəhayət Mirzə Məhəmməd-Taginin birinci arvadının ailəsi arasında yaşamaktan narazı qaldı və 1818-ci ildə Khamanehdən ayrılaraq Akhundovu da özlə götürdü. O, əmisi Hacı Əli Əsgərin məskunlaşdığı Meshqinə getdi. Bu, Akhundovun atasını son dəfə görəcəyi an idi. İllər keçdikdən sonra Akhundov kişilərin bir neçə arvadı olma ideyasını qadınları yalnızca məhdudlaşdıran deyil, həm də arvadlar və onların uşaqları arasında daimi nifrət və sürtüşməyə səbəb olan pis və korlayıcı bir təcrübə kimi tənqid etdi.

Akhundov Hacı Əli Əsgərə qəbul olunmuş, buna görə də "Hacı Əli Əsgər oğlu" və ya sadəcə "Akhundzadə" kimi tanınmışdır. Hacı Əli Əsgər Akhundovun erkən təhsilinə nəzarət edirdi, bu təhsil Quranın yadda saxlanması, fıqh (İslam hüququ) və ərəb və fars ədəbiyyatının öyrədilməsini əhatə edirdi. Akhundov ilk olaraq anası və Hacı Əli Əsgərlə Hurand kəndində qaldı. Akhundov yeddi yaşına çatdıqda, növbəti il, o, məktəbə qeydiyyatdan keçdi. 1825-ci ildə Akhundov, anası və Hacı Əli Əsgər qısa müddətə Nuxa şəhərində qaldı, sonra Gəncəyə köçdülər. Bir neçə ay sonra 1826–1828-ci illərdə Rus-İran müharibəsi başladı.

Hacı Əli Əsgər və onun ailəsi müharibə boyunca çətinliklərlə üzləşdi, əmlaklarını itirdilər. Müharibənin və başqa bir İran məğlubiyyətinin başa çatması ilə Hacı Əli Əsgər və ailəsi Nuxaya köçdü. Orada o, Akhundovu ərəb və fars ədəbiyyatı öyrətməyə davam etdi. 1832-ci ildə Akhundov Gəncədəki Şah Abbas məscidinə məntiq və İslam hüququnu Şiə teoloqu Akhund Molla Hüseynlə öyrənmək üçün göndərildi. Bu, Hacı Əli Əsgərin, Akhundovun İslam din xadimi olmasını istəməsi ilə təşkil edildi.

Mirza Şafi Vəzi, mistik, şair və xətçi, mistik və ateist ideyalarla əlaqəli olmuş, Gəncədə təhsil alarkən Akhundovun rastlaşdığı şəxs idi. İlk əvvəl Akhundov Mirza Şafidən xətçiliyi öyrənməyi planlaşdırmışdı, lakin onların söhbətləri tezliklə İslam, fəlsəfə, mistisizm və Şiə kilsəsinin fəaliyyəti kimi mövzulara yönəldi. Akhundov Şiə dini iyerarxiyasının üzvü olmaq üçün İslam hüququ və fıqhı öyrənməyə qəti idi, lakin bu, Mirza Şafi ilə tanış olduqdan sonra dəyişdi. Akhundov Mirza Şafinin ona təsiri haqqında belə yazmışdır:

Bir gün bu hörmətli adam [Mirza Shafi] məni soruşdu: “Mirza Fətəli, [İslam] elmlərini öyrənməkdə niyyətin nədir?” Mən də cavab verdim ki, din adamı olmaq istəyirəm. O dedi: “Sən ikiüzlülük və aldatmaçı olmaq istəyirsən?” Mən təəccübləndim və şoka girdim... Mirza Shafi məni baxdı və dedi: “Mirza Fətəli, bu dəhşətli insan qrupunun arasında həyatını israf etmə və başqa bir peşə seç”. Onun din adamlarına qarşı nifrətinin səbəblərini soruşduğumda, o, indiyə qədər mənim üçün gizli qalan məsələləri açıqlamağa başladı... İkinci atamın həccdən qayıtmasına qədər Mirza Shafi mənə bütün mistisizm elementlərini aşıladı və gözlərimdən caharlıq pərdəsini qaldırdı. Bu hadisədən sonra din adamlarından nifrət etməyə başladım və niyyətlərimi dəyişdim.