Goytepe archaeological complex

Goytepe (Azerbaijani: Göytəpə); Göy-Tepe, Neolit dövrünün arxeoloji kompleksi olub, Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunda yerləşir. Goytepe Şulaveri-Şomu mədəniyyəti ilə əlaqəlidir və Cənubi Qafqazda neolit dövrünün erkən mərhələsinin ən böyük yaşayış məskənidir.

Coğrafi mövqe

Goytepe Azərbaycan Respublikasının Gəncə-Qazax bölgəsində, Tovuz şəhərindən 5 km şərqdə, Aşağı Quşçu kəndindən şimal-şərqə 2 km məsafədə və Kura çayının mövcud kursunun cənubunda, lakin Tovuz çayının Kura çayına tökülmə yerinə yaxın yerləşir. Bu, Kura çayının orta kursu, Zayam vadisinin qərb terasındadır. Goytepe təpəsi 2 ha-dan çox sahəni, 420 m yüksəklik və təxminən 145 m diametr əhatə edir.

Eyni dövrdən olan Haci Elamxanli Tepe yaşayış məskəni Goytepedən təxminən 1 km şimalda, Kicik Tepe isə təxminən 2 km cənub-şərqdə yerləşir. Mentesh Tepe Goytepedən təxminən 10 km şərqdədir.

Şulaveri-Şomu mədəniyyətinin tip-saytı olan Shomu-tepe yaşayış məskəni Goytepedən təxminən 25 km şimal-qərbdə, Ağstafa şəhərinin ətrafında yerləşir.

Tarix

Goytepe təxminən e.ə. 6-cı minilliyə aiddir. Şomutepe mədəniyyətinin ən böyük yaşayış məskənlərindən biridir. Goytepe 2006-cı ildə, arxeoloq Ideal Narimanovun ilkin sənədləşdirilməsindən dörd onillik sonra, geniş şəkildə araşdırılmağa başlanıldı. 2006-cı ildə Azərbaycan‑Fransa birgə missiyası bu araşdırmanı həyata keçirdi. Təpənin topoqrafik xəritəsi hazırlanıb və saytın yaşını təyin etmək üçün bir neçə kömür nümunəsi götürülüb.

2008-ci ildə Azərbaycan Arxeologiya və Etnografiya İnstitutunun Farhad Guliyev rəhbərliyi altında mütəxəssisləri və Tokyo Universitetinin Yoshihiro Nishiaki rəhbərliyi altında Yapon arxeoloqları bu saytı 2009-cu ildə daha geniş şəkildə araşdırıblar.

Arxeoloji kompleksin təqdimatı 2009-cu ildə Tokioda, Parisdə College-de-France təhsil müəssisəsində və 2010-cu ildə Londonda British Museumda, həmçinin 2011-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnstitutunda və Gürcüstan Milli Tarix Muzeyində keçirildi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 18 aprel 2012-ci il tarixli əmrlə bu abidənin ətraflı tədqiqi məqsədilə “Goytepe Arxeologiya Parkı”nın yaradılmasını imzaladı.

18 aprel 2012-ci il tarixli, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin əmrinə əsasən, Goytepe Arxeoloji Parkı yaradıldı. Prezidentin Rezerv Fondundan 300 000 AZN Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına Arxeoloji Parkın yaradılması üçün ayrıldı.

Stratigrafiya və tarixləşdirmə

Goytepe-də 300 m² sahəsi və 3–4 metr dərinliyi olan sahə torpaqdan təmizləndikdən sonra tədqiq edildi. Qazıntı sahəsi şimaldan və şərqdən datum nöqtəsindən 10x10 şəbəkə sistemi ilə (1, 2, 3... kimi ədədi nömrələrlə) kvadratlara bölündü (hərflərlə – A, B, C...). Stratigrafik oxunuşu asanlaşdırmaq üçün hər kvadrat daha sonra iki hissəyə – qərb (I) və şərq (II) bölündü. Tökənin üstündəki 4 kvadrat (1A, 2A, 1B və 2B) Azərbaycan mütəxəssisləri tərəfindən, şimal hissəsindəki bir alt‑kvadrat (4BII) isə Yapon missiyası tərəfindən qazıldı. Bundan əlavə, bütün kvadratların stratigrafiyası əsasən Yapon mütəxəssisləri tərəfindən aparıldı. 1A, 2A, 1B və 2B kvadratları ilə 4BII alt‑kvadratının tədqiqi təxminən 3 metr dərinliyə qədər aparıldı.

2008-ci ildən etibarən, qazıntı sahəsinin müxtəlif kvadratlarından götürülmüş kömür qalıqlarının fransız və yapon laboratoriyalarında səkkiz radiokarbon C14 təhlili aparılmışdır. Bu təhlillərin dördü saytın üst təbəqələrinə aiddir. 2 yaş qrupları təqdim olunmuşdur, hər biri fərqli kvadratlara aiddir: 1A/B, 2A/B kvadratları üçün 5450-5350 cal. BC, 4BII üçün 5600-5500 cal. BC. Digər dörd təhlil əsasən 150–175 sm dərinlikdəki mədəni təbəqəni əhatə edir.

Goytepe Şulavəri–Şomu mədəniyyətinə aid tək dövrlü bir məkan idi.

Memarlıq

Goytepe-də bərpa edilmiş 11 m qalınlığında neolitik mədəni ardıcıllıq, dairəvi formalı gil kərpic evlərlə və əyri divarlarla əlaqəli 14 memarlıq səviyyəsindən ibarətdir. Müxtəlif səviyyələrdən tapılmış memarlıq qalıqlarının tikinti texnikası və paylanma ardıcıllığı əsasən bir-birinə bənzəyirdi. Sarı və ya qəhvəyi gilindən hazırlanmış, 40-60 x 20 x 8–10 sm ölçüdə, samanla qarışdırılmış plano-konveks formalı gil kərpiclər tikinti materialı kimi istifadə olunurdu. 15 sətir gil kərpici, 1,5 m hündürlüyündə olan bu quruluşlar yaxşı qorunmuş hesab olunurdu.

2 növ dairəvi tikililər Shomutepe-də olduğu kimi kəşf edilmişdir: böyük və kiçik. Böyük dairəvi tikililərin diametri 3,5 m-ə çatırdı, kiçiklərin diametri isə 2 m-ə qədər idi. Kiçik dairəvi tikililər adətən qanad divarları ilə birləşdirilirdi, böyük olanlar isə əsasən müstəqil və ya tam bağlanmamış olmağı üstün tuturdu. Həmçinin soba və qutular kimi digər strukturlar aşkar edilmişdir. Bu strukturların araşdırılmasından sonra, bu vahidlərin bir-bir ardıcıllıqla, xüsusi paylanma nümunəsi ilə tikildiyi təsdiq edilmişdir. Yerləşmə 7–8 m diametrli dairəvi və ya oval vahidi, bir neçə dairəvi quruluşun qanad divarları ilə birləşdirilərək həyəti əhatə etdiyi bir quruluşu özündə saxlayırdı. Hər bir vahid üçün bağlayıcı divarda bir boşluq var idi və bu boşluqların həyətə giriş kimi istifadə edildiyi güman edilir.