Shomutapa

Shomu-tepe (Şomutəpə) Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunda yerləşən qədim yaşayış məntəqəsidir. Cənubi Qafqazda formalaşan Neolit dövrü Şulaveri-Şomu mədəniyyəti bu abidənin adı ilə əlaqələndirilir.

Yaşayış məntəqəsi müasir Ağstafa şəhərinin şimal qəsəbəsində yerləşir.

Tədqiqat

1960-cı illərdə I. G. Nərimanov, Ağstafa şəhərinin kənarında bu sahəni qazıntı etdikdən sonra 'Şomu' adını verdiyi yeni bir mədəniyyəti ilk dəfə tanıyan şəxs oldu. Bu, indi Şulaveri-Şomu mədəniyyəti kimi tanınır. 1961–1964-cü illərdə o, Ağstafa yaşayış sahəsində 400 kvadrat metr sahədə tədqiqatlar aparmışdır.

Yaşayış məntəqəsi

Yaşayış məntəqəsindəki mədəni səviyyənin qalınlığı 1‑dən 2,5 metrədək dəyişir.

Şomutəpənin sakinləri çörpə, konveks kərpiclərdən tikilmiş kiçik yuvarlaq evlərdə yaşayırdılar. Evin tavanı döşəməyə batırılmış bir dirəklə dəstəklənirdi. Evlerde bir, bəzən iki giriş olurdu. Bu yaşayış binalarının maksimal diametri 3,7 metr idi. Daha sonra Nərimanov burada iki tip yuvarlaq bina müəyyən etdi: diametri təxminən 2 metr olan kiçik və diametri təxminən 3,5 metr olan böyük.

Evləri isidən odun yerləri divarlara yaxın yerləşdirilirdi. Bəzi sobalar da xaricdə yerləşirdi. Şomutəpənin kənd təsərrüfatı binaları da yaşayış evləri kimi yuvarlaq planlı idi.

Şomutəpə yaşayış məntəqəsində taxıl dənələri, daş və sümükdən hazırlanmış alətlər, o cümlədən üyüdücü daşlar və sümük alətlər tapılmışdır. Sakinlərin litik sənayesi demək olar ki, tam obsidiandan ibarət idi, əsasən bıçaqlardan, bəzən isə mikrolitlərdən istifadə olunurdu.

Sümükdən hazırlanmış qadın fiquru da tapılmışdır.

Keramika gil və qumu qarışdıraraq hazırlanır, bəzən qırmızı boya ilə örtülürdü. Onlar əsasən qumla möhkəmləndirilmiş, bəzən isə bitki mənşəli materialla möhkəmləndirilmişdir.

Son kəşflər

2025-ci ilin mart ayında, Qazax rayonunun Qərbi Azərbaycanındakı Damcılı mağarasında təqribən 8 400 yaşında Mezolit dövrü insan fiquru Azərbaycan‑Yaponiya əməkdaşlıq qrupunun tədqiqatı nəticəsində aşkar edildi. Bu kiçik daş əşya, 6400‑6100 BC tarixləri arasında, çay daşından oyulmuşdur. Uzunluğu 51 mm, eni 15 mm olan bu fiqur cinsiyyətə aid xüsusiyyətlər göstərmir, bu da sonrakı Neolit dövrünün əsasən qadın gil fiqurları ilə fərqlənir. Tədqiqatçılar bu fiquru erkən Şomutəpə mədəniyyəti ilə əlaqələndirirlər.