Grand Mosque of Cizre

Cizre Ulu Camii, Şırnak vilayətinin Cizre rayonunun mərkəzindəki Dağkapı məhəlləsində yerləşən tarixi ibadət məkanı.

Camının ilk tikintisinin VII əsrdə, Anadoluya İslamın daxil olduğu ilk illərdə kilsədən məscidə çevrilərək baş verdiyi düşünülür. Bir çox dəfə təmir görmüş, binalardan ayrı düzbucaqlı kaide üzərində yuvarlaq gövdəli minarəsi 1155-ci ildə inşa edilmişdir. Metal qapısı və onun üzərində, oyma sənətinin önəmli bir əsəri olan əjdaha fiqurlu bürünc qapı tokmaqları binanın ən önəmli xüsusiyyətlərindəndir. XIII əsrə aid olan anıtsal qapı ilə tokmaqlardan biri bu gün İstanbuldakı Türk və İslam Eserleri Müzesi-dədir. Digər tokmaq 1969‑da xaricə qaçırılmışdır.

Keçmişi

VII əsrdə, Anadoluya İslamın daxil olduğu ilk illərdə kilsədən məscidə çevrilmiş bir binadır. Məscidin səkkiz kitabəsi var. Bu kitabələrdən Abbasilər dövründə təmir gördüyü, Zengi Atabeyi Baz Şahın oğlu Emir Ali Sencer tərəfindən 1160‑cı ildə məscidin yenidən inşa edildiyi, 1203 və 1284-ci illərdə də təmir gördüyü anlaşılır. Məscid, Respublika dövründə 1946‑cı ildə təmir edilmiş; 2007‑ci ildə Vəkillər Ümumi İdarəsi tərəfindən bərpa edilmişdir. Vəkillər Ümumi İdarəsi tərəfindən 2007‑ci ildə edilən bərpa işlərinin əsli ilə uyğun olmadığı müəyyən edildikdən sonra valilik tərəfindən hazırlanan “Şehr-i Nuh Diriliyor” layihəsi çərçivəsində bərpa işlərinə 2013‑də yenidən başlanıldı. Bina, baxım görmək üçün 2020‑ci ildə yenidən ibadətə açıldı.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Kəsilmiş daşdan, düzbucaqlı planlı binanın üzəri kəsikli kubbə ilə örtülüdür. Şimalında həyətdə mədrəsə otaqları, şimal fasad divarının üzərində isə bir kaide üzərində yüksələn giləmeyvə minarəsi var. Aşağıdan yuxarıya doğru daralan minarın şərəfi yoxdur; konik bir külahla bitir və tək bəzəyi, dörd yanındakı çini panellərdir. Həyətin ortasında altıguşəli planlı və kubbə ilə örtülü şadırvan var. Mədrəsə otaqları ilə əhatə olunmuş həyətdən məscidə yeddi qapı ilə keçilir. Məscidin məşhur anıtsal qapısı, bu yeddi qapıdan ortadəkidir.

Ana giriş qapısı

Cəminin 13-cü əsrə aid olduğu ana giriş qapısının qanadları ağac üzərində mis materialdan ibarət həndəsi bəzəklərlə bəzədilmiş və bürünc lövhələrlə örtülmüş mis çubuq və lövhələrlə süslənmişdir. Qapı qanadının hər iki tərəfində, alt-alta düzülmüş və mərkəzində 12 kollu ulduzun yerləşdiyi üç medalion var. Aralarda isə qanatlar bağlandıqda tamamlanan iki tam və iki yarım medalion mövcuddur.

Qapı tokmaqları

Qapının üzərində yerləşən bürünc qapı tokmaqları iki ejderin ortasında görünən şir başı şəklindədir. Üzəri qazıma texnikası ilə bəzədilmişdir. Ejderlər, quyruqlarından bir-birinə bağlı vəziyyətdədir və quyruq uclarında qartal başları var. Bu tokmaqların, dövrün fizikçi və incəsənət adamı El- Cezeri'nin əsəri olduğu düşünülür. Qapı tokmaqlarından biri 1969-cu ildə xaricə qaçırılmışdır. Kopenhag'dakı David Samling Müzesi'ndedir. Digəri isə 1976-cı ildən bəri İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde sərgilənir.