Gyula Cave

Gyula-barlang, Mağara dağlıqda yerləşən andezit mağaralarından biridir. Arxeoloji tapıntılar ondan çıxarılıb.

Təsvir

Mátraszentimrén, Csörgő çayının vadisində, Vándor mənbəyindən təxminən 700–800 m şərq-şimal istiqamətində yerləşir. Vadidə, çay yatağını izləyərək, vadinin daha geniş terrasına, oranın şimal-şərq hissəsində mağaranın açıldığı yerə, yol və döşəmə olmadan çatmaq mümkündür.

Giriş 7 m enində və 2,3 m hündürlüyündədir. İçəriyə tək böyük bir otaq gəlir, onun uzunluğu 3,6 m, hündürlüyü 2,3–2,7 m-dir. Təxminən yarımkürəvi formadadır. Andezit lavaında yaranmış şişkinlik mağarası (sinqenetik mağara növü), yaranarkən isti məhlullarla doldurulmuşdur.

1976-cı ildə mağara ilk dəfə ədəbiyyatda Gyula-barlang adı ilə qeyd olunmuşdur.

Qazıntılar

Mağaranın ilk qazıntısı

Eszterhás Istvánlar Csörgő çayının vadisində yerləşən Gyula-barlangın kəşfi zamanı dərhal düşündülər ki, bu mağarayı ovlayan atalarımız buraxmamış olmalıdır. Mağara vadinin nisbətən daha geniş düz terrasına baxır və 7×2,5 m ölçülü girişini bir tək çöküntü izləyir. 1990-cı il iyulun 13-də iki sınaq dəsti mağaranın dibinə qazıldı. Bunlar üç təbəqə aşkar etdi. Üst, 37 sm dərin daş-qırıq qara təbəqə, onu 2–3 sm sarı-qırmızı təbəqə izləyir, sonra isə şüşə daş döşəməsinə qədər 10–50 sm qalınlığında, homogen, qara, qırıntılı doldurma gəlir. Tapıntılar üst, 37 sm təbəqəsində tapıldı. Bunların üç qrupu var: heyvan sümükləri, keramika qırıntıları, daş parçaları.

Dörd ətəyin qalıqları aşkar edildi, bir kəsik diş parçası, kiçik ölçülü bir əzələ sümüyü, yanmış, daha böyük ölçülü bir əzələ sümüyü parçası və bir yastı sümük şüşəsi. Bu tapıntılar haqqında heç bir rəy alınmadı, özləri isə bunları müəyyənləşdirə bilmədilər. 29 ədəd gil parçası haqqında Szabó J. József, Eger vilayətinin muzeyinin arxeoloqu, keramika parçalarının, bir bəzəkli və son bronz dövrün parçası istisna olmaqla, orta əsrlik olduğunu, lakin bu çərçivədə çox müxtəlif əsrləri təmsil etdiyini yazdı. Ağ materiallı, spiral naxışlı, həmçinin boz rəngli, sıx cızılmış paralellərlə bəzədilmiş parçaların ehtimal ki, 12–13-cü əsrlikdir. Dərin çuxurlu, incə divarlı parçalar isə 15-ci əsrlikdir. Zolaqlı, qırmızı rəngli parçalar isə hər iki dövrdə də mövcuddur.

Daş çubuqları haqqında mütəxəssis hələ şərh verməyib. Onlar arasında bir neçə santimetr uzunluğunda qırmızı rəngli, sərt, silikatlı materialdan ibarət iki bıçaq var ki, onların materialı sahədə yaddır. Həmçinin bir neçə maraqlı formalı yerli andezit daşları tapılıb, kibrit qutu ölçüsündən göz yaşı ölçüsünə qədər, bunlar alət kimi də istifadə olunmuş ola bilər, lakin ehtimal ki, yalnız təsadüfən formalaşmışdır. Yuxarıda qeyd olunan bütün tapıntılara əlavə siyahı, təbəqə nümunələri, sahə təsviri, mağara xəritəsi eskizi ilə birlikdə bölgəyə aid Mátra Muzeyinə göndərilib, oradan isə yalnız Egerə yönəldilən keramika haqqında rəy alınıb. Tapıntılara əlavə edilmiş siyahı, Alba Regia Barlangkutató Csoport Évkönyvéne də daxil edilmiş materialdan başqa əlavə məlumat içermirdi. İllikdə yazılmış araşdırmaya isə tapıntıların qara-ağ fotoşəkilləri də əlavə olunmuşdur.

İkinci qazıntının gedişi

Magyar Karszt və Barlankutató Cəmiyyəti Vulkanspelioloji Kollektivinin düşərgəsində, ki, Matra da, Vándor mənbəyi yanında 1998-ci il mayın 30-u və 1998-ci il iyunun 1-i arasında keçirilmişdir, Gyula-barlığının qismən arxeoloji və paleontoloji tədqiqatı aparıldı. Düşərgəni Eszterhás István rəhbərlik etdi, qazıntı rəhbəri Szenti Tamás idi. Tədqiqatda əhəmiyyətli dərəcədə Szebeni Erzsébet də iştirak etmişdir. Araşdırma Bükki Milli Parkı İdarəsinin icazəsi (Üisz: 22-20/1998) və tanınmış mütəxəssislərin cəlb edilməsi ilə təşkil olunmuşdur.

Qazıntıya digər məşğuliyyətlər səbəbindən yalnız bir gün ayrıldı. Qazıntı çuxurunun ölçüsü 150×85 sm idi. İş barlığın qazıntıya təyin edilmiş sahəsinin təmizlənməsi ilə başladı. Taxta qalıqları, daş blokları, çökək və zibillərin çıxarılması ilə. Yalnız təxminən 35 sm qalınlığındakı yuxarı torpaq təbəqəsi araşdırıldı, çünki sınaq qazıntıları zamanı artıq bu doldurmanın mədəniyyət səviyyəsi olduğu müəyyən edilmişdi. Buna görə təbəqə nümunələri toplanmadı. Süzgəc istifadə edilmədi, yalnız gözlə izlənildi. Sınaq qazıntısı zamanı təbəqə nümunələri toplandı. Tapıntılar çox ayrı-ayrılıqda, qarışıq şəkildə yerləşirdi, mövqelərindən arxeoloji təbəqələri müəyyən etmək mümkün deyildi. Hələ də barlıq torpağının çirklənməsinin səbəbi müəyyən edilə bilməmişdi. Çox güman ki, bu insan müdaxiləsinin nəticəsidir, lakin barlığın önündə axan çayın köhnə, böyük daşqınlarının da burada əhəmiyyətli rolu ola bilər.

Tapıntı materialının emalı

Sümük: Tapılmış 2 ədəd sümük Kordos László, Macar Dövlət Geologiya İnstitutunun işçisi tərəfindən müəyyən edilib. Bir Suinae dişi tapılıb, lakin bu bir dişdən ev donuzunun dişi və ya vəhşi donuzun dişi olduğu müəyyən edilə bilməz. Kiçik yırtıcı, ehtimal ki, tülkü ayaq sümüyü. Rekord tapıntılar ehtimal ki, təbii yolla tapıntı yerinə gəlmişdir. Tapıntılar əhəmiyyətli deyil.

Gilli: Tapılmış gil materialı Gyöngyösi Mátra Muzeyinə, Fűköh Leventəyə göndərilib, o da onları Eger bölgəsinin muzeyinə, Szabó J. József bəyə yönəltmişdir. Onun araşdırmalarına əsasən, gilərin yaşı 14–15-ci əsrlərə aiddir. Gün işığına çıxan tapıntıların az sayı səbəbindən material haqqında hələ nəticə çıxarmaq mümkün deyil, bunun üçün əlavə tədqiqatlar lazımdır.

Tapıntı siyahısı

1 ədəd sarımtıl-qəhvəyi rəngli ayaq sümüyü (6 sm)

1 ədəd ovuc dişi (smaltlı)

5 ədəd qalın divarlı gil parçası

19 ədəd incə divarlı gil parçası

Əlavə tədqiqatlar