Hamvas Cave

Hamvas mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaraları arasında yer alır. Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Vértes dağlarında, Csákvároda tapılır.

Mağaranın yerləşməsi, əhatə dairəsi

Vértes dağlarının DK tərəfində, Csákvár kənarında, Gántın şərqində, Gántın birbaşa D tərəfdəki qonşuluğunda açılmış, bu günə qədər rekultivasiya edilmiş boksit mədənində yerləşir mağara. Gém dağı DNy tərəfində yerləşən Hosszú-harasztın keçmiş boksit çıxarışının təbəqə divarında mağaranın girişi var. Mağaranı ən asan Gánt D tərəfdən yaxınlaşmaq olar. Abidənin yanında DK-yə, kənar çıxarışlı, rekultivasiya edilmiş boksit mədəninə aparan yolda təxminən 0,6 km getmək lazımdır (bu məsafəyə avtomobillə də çatmaq mümkündür), sonra oradan su axınları ilə yuyulmuş, çalılarla örtülmüş, rekultivasiya edilmiş yamacda şaquli olaraq Şərqə doğru təxminən yarım kilometr daha piyada getmək lazımdır, mağaranın yerləşdiyi mədənə qədər.

Mağaranın geniş girişi təsirli təbəqə divarının Şərq-Şimal (ÉNy) ucunun yaxınlığında, təxminən 10 metr yuxarıda, bir az suyun dolduğu hissədə yerləşir. Onun önündəki çuxur çalılarla, gənc ağaclı bitki örtüyü ilə daha da örtülür, buna görə də vegetasiya dövründə tapmaq çətindir, çünki giriş aşağıdan heç görünmür. Əsasən üfüqi uzanan mağarada güclü Şərq-Şimal (ÉK)–DNy istiqamətində və ona demək olar ki, perpendikulyar tektonik yönləndirmə müşahidə olunur. 72,5 metr uzunluğundakı boşluq 16×18 metr sahədə, səthin yaxınında uzanır. Girişi həm də ən cənub-qərb nöqtəsidir. Şaquli uzanması 10 metr, demək olar ki, eyni ölçüdə aşağı və yuxarıdır. Girişdən Şərqə, bir neçə 10 metr məsafədə, boksitli gil ilə doldurulmuş və örtülmüş qədim karst forması eroziya səbəbindən ortaya çıxır. Mağara Csákvár 0198 saylı torpaq qeydiyyat nömrəli ərazidə yerləşir.

Mağaranın geoloji şərtləri, inkişaf tarixi

Hamvas mağarası dağın struktur olaraq bloklara bölünmüş daş kütləsinin əhəmiyyətli ölçülü tektonik zonalarından birində yerləşir. Boksit mədəni bu xüsusi yerləşməni çox yaxşı aşkar etmiş və rekultivasiyə zamanı bu hissəni sərbəst buraxmışdır. Geniş mühitin geoloji quruluşuna xas olan, yuxarı triass dövrünün dolomitinin kreta dövrünün sonunda karstlaşmış səthinə qalın boksitin yığıldığıdır. Quru dövründən sonra, eosen dövründə dəniz bu bölgəni örtmüş; gil, kömür-şeritli, marmar, kalkerli seriyalarla boksitli təbəqəni örtmüşdür. Böyük, Şərq-Şimal (ÉNy)–DK istiqamətində bir qırılma sistemi boyunca (bu görünən mədən divarıdır) ərazinin Şərq-Şimal (ÉK) tərəfi yüksəlmiş, DNy tərəfi isə aşağı düşmüşdür. Əslində sadə təbəqələşmə baş verməmiş, tektonik zona boyunca yan-yana və şaquli dönmüş hərəkətlər də olmuşdur. Bütün bunlar yığıntılarla da birləşmiş, bu da mağaranın girişinin yanında DK-yə çıxan qayalıqda görünür.

Böyük sürüşmə səthlərinin çökək kənarları (təxminən 50 m şaquli hərəkət) hərəkət istiqamətlərini yaxşı göstərir. Hərəkət incə bir təbəqədə deyil, ən azı bir neçə on metr genişliyində bir sahədə baş verib, bunun nəticəsində dolomit santimetrdən kiçik hissələrə parçalanıb, daha sonra tektonik breksə əmələ gətirərək möhkəm qayaya sementləşib, eyni zamanda bir neçə yerdə tanelər arasındakı boşluq kalsitləşib. Açıq, bir neçə millimetr enində, bir neçə dəqiqə uzunluğunda çatlar da kalsitlərlə doldurulmuş, santimetr enindəki yarıqlarda isə bəzən kalsit kristalları əmələ gəlmişdir.

Mağara bu parçalanmış qayma materialında, bir neçə qırılma xəttinin (45–225°, 80–260°, 110–290°, 150–330°) kəsişmə nöqtəsində yaranmışdır. Qırılma xətləri boyunca axan sular dolimita metr enində, bir-birini bucaqlı kəsən yarıqlar həll etmiş, bu da mağaranın özünəməxsus, budaqlanan planını əks etdirir. Zərbə istiqamətində (cari biliklərimizə görə) yarıqlar bir neçə on metr uzunluğunda deyil, şaquli olaraq da oxşar ölçüdə ola bilər, aşağıya doğru isə daha böyük ölçülər də mümkün deyil. Freatik həllolma bəzən çanaqlar boyunca baş verə bilər, bu çanaqlar bəzən top şəklindəki birləşmələrlə top otaqlarına genişlənmişdir. Bütün bu proseslər sıxılmış vəziyyətdə baş verə bilər, çünki dolimita yerləşən gil‑kremli qarışıq dərinlikdən gələn suların birbaşa səthə çıxmasına icazə vermir, buna görə də yuxarıdan bağlanmış boşluq sistemi yaranmışdır.

Daha sonra, sahənin yüksəlməsi zamanı örtük təbəqələrlə və ya səthlə birbaşa əlaqə qurulduqda, gil-bauxitli təbəqə bir neçə metr qalınlıqda mağaraya daxil oldu. Yəqin ki, boşluqların böyük hissəsini doldurdu, lakin daha sonra daxili yığılma ilə daha dərinə keçdi. Örtük qayasında (eosen kireçdaşı?) süzülən və oradan məcunu çıxaran sular (cari giriş hissəsində) intensiv stalaktit formalaşmasına səbəb oldu. Bir-birinin yanında sıx şəkildə artan stalaktit bayraqları, axınlar və damcılar zamanla tamamilə kalcitləşdi, təbəqəli strukturları ritmik çıxıma işarə edir. Tektonik zonada yerləşən boşluqda əvvəllər də təbii çökmələr ola bilərdi, lakin bu gün müşahidə olunan böyük çöküntü kütləsi artıq mədənçiliklə əlaqəli partlayışların nəticəsidir. Mağara özü də mədənçilik zamanı aşkar edildi.

1993-cü ildə mağara ədəbiyyatda ilk dəfə Hamvas-barlang adlandırıldı.