Vaskobak Cave

Vaskobak mağarası Duna–Ipoly Milli Parkında yerləşən Vértes dağlarında, Csákvárda yerləşən mağaralardan biridir.

Təsvir

Csákvárın kənar bölgəsində, Gántın şəlaləsində, daş çıxarış sahəsində mağara yerləşir. Gém dağı DNy-i tərəfdə yerləşən Hosszú-harasztunun keçmiş bauxit çıxarış sahəsində mağaranın girişi var. Mağaraya ən sadə şəkildə Gánt D-i hissəsindən yaxınlaşmaq olar. Abidənin yanında DK-yə, kənar çıxarış, rekultivasiya olunmuş bauxit mədəninə aparan yolda 0,5 km-dən çox getmək lazımdır, sonra isə yalnız piyada mədən divarının ÉNy-i sonuna çatmaq mümkündür. Mədən divarının önündə, mədən sahəsində bir-iki metr hündürlükdə, 10 m diametrli, hematit örtüklü dolomit qaya çıxıntısı müşahidə olunur. Onun D-i tərəfində, 203 m tszf hündürlükdə, 0,5 m nisbi hündürlükdə mağaranın dar giriş dəliyi yerləşir.

Mağara iki, bir-birinə bitişik, metr dərinliyindən bir az böyük şar otaqlarından ibarətdir. Bunlara kiçik yan budaqlar bağlıdır. Arxa otaqdan başlayaraq tektonik xətt boyunca ayrılmış, 0,5 m hündürlükdə, amma yalnız 20–30 sm enində, buna görə keçilməz çatlaqlıq, onun ucu əyilir. Şar otağın tavanından təxminən 2 m hündürlüyə qədər bir neçə desimetr diametrli, bir az əyrilən konus uzanır. Bu, demək olar ki, xarici səthə çatır. Cənubda, uzanmış otaqdan şaquli, bir az yuxarı doğru kiçik şar yumşaqdan birləşmiş, çox dar keçid başlayır. Bütün mağara üçün xarakterik olan, aşağıdan çıxan suyun yuxarıya doğru daşın içində özünü həll etməsidir. Tavanın hər yerində həll formaları, şar yumşaq görünür.

Hajdani bauxit doldurulması zamanı, sıxılmış su səthinin olduğu yerdə, bir daş qaya içində yaranan boşluğun doldurucu daşı çox parçalı, tektonik breks tipli dolomitdir, bu birbaşa bauxitin yatağını təşkil etmişdir. Mağarada olan çöküntü forması yalnız tavanın üzərində, kiçik ləkələrdə görünən, ağ kireçli örtüklərlə müşahidə edilə bilər. Doldurucu çöküntünün orijinal olduğu və ya boşluğun səthə açılmasından sonra yığıldığı bilinmir. Müasir dövrdə, böyük yağışlar zamanı girişdə kiçik göl yaranır, onun suyu bəzən mağaraya axır. Su tutmuş gil, çamur çöküntüsü aşağı hissəni doldurur. Boşluqda yaranan müvəqqəti göldən çökən gil qurutma çatlaqları‑poliqonlar yaradır. Asanlıqla çatdırıla bilən, dırmaşma və mağara gəzintisi əsas avadanlığı ilə keçilə bilən mağaranın ziyarəti üçün icazə tələb olunmur.

2005-ci ildə Vaskobak-mağarası ilk dəfə ədəbiyyatda bu adla adlandırılmışdır. Mağara ədəbiyyatda Gánti külfejtés 6‑cı bölmə mağarası (Futó 2008) adı ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

Alba Regia Mağara Tədqiqat Qrupu 2004‑2005-ci il il kitabında, Gánti külfejtés 5‑ci bölmə mağarasının açılması zamanı qrup üzvlərinin Gánti tərk edilmiş bauxit mədənində gəzintiyə çıxdıqları qeyd olunur. Tədqiqat nəticə verdi, çünki Frici bəy, vetőfal yaxınlığında yerləşən, ayrı bir qırmızı daş blokunun yan tərəfində bölünə bilən bir boşluq tapdı. Əvvəlcə ona çox diqqət yetirmədilər, lakin Frici bəy daşları boşluqdan çıxarmaqda sürətlə irəlilədi, buna görə də digərləri də açma işinə qoşuldular. Qısa müddət ərzində daşlar boşluqdan çıxarılmağa başlandı. Girişin arxasındakı kiçik otaqda artıq bir insan yerləşə bildiyi üçün yeni boşluğa mağara adı verildi. 12 noyabr, həftə sonu qrupdan dörd nəfər uyğun alətlərlə Gánta‑ya yenidən səyahət etdilər. Vaskobak‑mağarasının giriş otağından bütün hərəkətli daşlar çıxarıldı, buna görə də əlavə açma işləri üçün kifayət qədər yer mövcuddur. Otaqdan çıxarılan daşlar (xarici mühitdən fərqli olaraq) ağ dolomit daşları idi. Boşluğun daxili hissəsini də dolomit hakimiyyət edir.

Giriş salonunda bir yetkin insan rahatlıqla yerləşə bilər, sağda isə döşəməni yüksələn gil daşıyıcı təşkil edir, bu da tədricən, yüksələn tavanla birləşərək daralır. Ön tərəfdə (bir dar boğaz vasitəsilə) giriş salonundan daha geniş bir otağa baxmaq mümkündür. Boğazın aşağı hissəsi yaxşı bölünə bilər, təxminən 30 dəqiqəlik işlə daha böyük, daxili otağa keçmək olar. Mağaranın döşəməsi şübhəsiz ki, mədənçilik işlərinin tamamlanmasından bəri gil ilə doldurulmuşdur, onun səthində suyun çöküntü izləri görünür. Mağaranın ölçüsü tutduğu qayalıqdan demək olar ki, daha böyükdür. Mağaranın divarının bəzi yerlərində ehtimal ki, yalnız "vaskobak" var, bu da tökülmüş dəmirə bənzəyir. Mağara qaranlıq düşmədən əvvəl təsvir olunan vəziyyətdə buraxılmışdır. Mağaranın əlavə araşdırılması tövsiyə olunur, forma xüsusiyyətləri baxımından mütləq maraqlı hesab edilir. Daxili otağa keçiddən sonra aşkar edilmiş boşluqların ölçülməsi lazımdır.

Mövcud mağara aşağıdakı şəkildə yaranmış ola bilər: əsas qaya çökməsindən sonra dərin nöqtədə yerləşən dolomit şistlərində, tropik iqlim şəraitində dəmir‑oksidli bauxit yataqları əmələ gəldi. Yaxşı yuyulmuş, çıxarılmış bauxitin dəmir tərkibi aşağı təbəqələrdə konsentrasiya olunmuş, burada dəmir‑oksid, dəmir‑hidroksid təsiri ilə (metasomatik mineralizasiya köməyi ilə) dəmir‑qara qabığı orijinal məkanın formalaşdırdığı dolomit şistlərdə yaratdı. Dəmir‑qara qabığının altında yerləşən dolomitin bir hissəsi zamanla sızan böyük su miqdarı tərəfindən həll edildi, buna görə də dəmir‑qara qabığının qorunması altında boşluqlar yarana bilərdi. Mədənçilik zamanı bauxit ləpəsi, əkilmə nəticəsində yaranan tələdən tam olaraq əsas qaya qədər çıxarıldı. Bu halda dolomitin səthinə qəhvəyi‑qırmızı, bəzən qara dəmir‑qara qabığı yerləşdi. Mədənçilik və iqlim şəraitinin çətinlikləri ehtimal ki, yaranmış boşluğun divarını dərişdirdi, bu da qrup üzvlərinin tapıb açdıqları bir məkan oldu. Əl yazısında Vaskobak‑mağarayı göstərən iki rəngli fotoşəkil var. İlk fotoşəkildə Vaskobak‑mağaranın girişi, fonunda, yuxarıda isə Gánti‑kənar qazıntısı 5‑ci nömrəli mağaranın açılışı görünür. İkinci fotoşəkildə Vaskobak‑mağaranın girişi göstərilir. Fotoşəkilləri Molnár Gyula çəkib.