Harpy Tomb

Harpy Tomb, Xanthosun tərk edilmiş şəhərində, qədim Likiya'nın paytaxtı, cənub-qərbi Anadolu bölgəsində, indiki Türkiyədə yerləşən bir sütun məzarının mərmər kamerasıdır. Fars Ahamənid İmperiyasında tikilmiş və təxminən e.ə. 480–470-ci illərə aid olan bu kamera uzun bir sütunun üstündə yerləşirdi və bas-relief üsulu ilə oyulmuş mərmər panellərlə bəzədilmişdi. Məzar, Xanthosun bir İran şahzadəsi və ya valisi, bəlkə də Kybernis üçün tikilmişdir.

Mərmər kamera Yunan Arxaik üslubunda oyulmuşdur. Xanthosdakı digər çoxlu materiallarla birlikdə bu da Yunan incəsənətindən güclü təsirlənmişdir, lakin oyma işlərində qeyri‑Yunan təsirlərin də izləri var. Relieflər Persepolisdəki reliefləri xatırladır. Abidə, Harpiyalara bənzəyən dörd oyulmuş qadın qanadlı fiqurlardan adını alır. Oyulmuş fiqurların kimliyi və təsvir olunan səhnələrin mənası qeyri‑müəyyəndir, lakin ümumiyyətlə qəbul edilir ki, qanadlı varlıqlar Harpiyalar deyil. Likiya xalqı Yunan mifologiyasının çoxunu öz mədəniyyətinə daxil etmişdir və səhnələr Yunan tanrıları təmsil edə bilər, amma eyni zamanda bilinməyən Likya tanrıları da ola bilər. Alternativ şərh isə, bu səhnələrin ölüm sonrası məhkəmə və Likya hökmdarlarına yalvarma səhnələrini təmsil etdiyi yönündədir.

Qəliblər 19-cu əsrdə arxeoloq Charles Fellows tərəfindən məzarından çıxarıldı və İngiltərəyə gətirildi. Fellows 1838-ci ildə Lükianı ziyarət etdi və o vaxta qədər Avropalılar üçün demək olar ki, naməlum olan bir mədəniyyətin qalıqlarını tapdığını bildirdi. Türkiyə hakimiyyətindən bölgədən daş artefaktları çıxarmağa icazə aldıqdan sonra, Fellows Londondakı British Museum üçün komissiya əsasında Xantosdan böyük miqdarda material topladı və relieflər indi orada nümayiş olunur. Melanie Michailidisə görə, “Yunan görünüşü” daşısa da, Harpy Tomb, Nereid Monument və Tomb of Payava əsas Zoroastrian meyarlarına uyğun olaraq “qalın daşdan ibarət olması, yerə yüksəldilmiş plintlərlə dayanması və tək pəncərəsiz otaqlara malik olması” ilə tikilmişdir.

Lükian mədəniyyəti

Lükian mədəniyyəti bir vaxtlar aliminlər tərəfindən, xüsusilə Klassik dövrdən etibarən, Yunan mədəniyyətinin bir budağı kimi görülürdü, çünki Lükian memarlığı və heykəltəraşlığı çox Yunan Klassik üslubunda idi. Lakin Lükianların özünəməxsus bir mədəniyyəti var idi və onların dini və dəfn mərasimləri Yunanlardan fərqlənirdi. Lükian dili, Hind-Avropa dil ailəsinə aid olmasına baxmayaraq, Yunan dilinə yaxın deyil, daha çox Hitit dilinə yaxındır və ehtimal ki, əlaqəli Luvian dilindən birbaşa törəyib. Hititlə əlaqəli dilləri danışan bir neçə qrup Asiya Kiçikində Hitit İmparatorluğu tarixə keçdikdən sonra bir neçə əsr boyunca mövcud qaldı.

Lükia Avropa ilə Yaxın Şərq arasında strateji mövqeyə sahib idi. Yunan və Fars dünyaları Lükiyada görüşürdü və Lükianlar hər iki tərəfdən də güclü təsir alırdılar. Bir dövrdə Fars təsiri üstünlük təşkil edirdi, digər dövrdə isə Yunan təsiri, nəticədə Lükian mədəniyyəti hər ikisinin bir qarışığı idi.

Yunan təsiri Lykiyada erkən dövrdən mövcuddur. Lykiya əlifbası Rodialı Yunan dilindən törəmiş, digər əlifbalardan, ehtimal ki, Feniki dilindən borc almışdır. Ölkə 540 BC‑də Harpagus tərəfindən fəth edilmişdir, o, Perslər üçün hərəkət edirdi. Lykiyanın mədəniyyəti Pers İmparatorluğuna annexiyası ilə, həm də qonşuları olan Ion Yunanları ilə təsirlənmişdir. Yunan mədəniyyətinin təsiri Xerxesin ordusunun 479 BC‑də Plataea döyüşündə Yunan qüvvələri tərəfindən məğlub edilməsindən sonra artmışdır. Harpy Tombunun onun üçün tikildiyi düşünülən Kybernis, Xerxesin məğlubiyyəti nəticəsində, ya Plataea‑da, ya da Salamis dəniz döyüşündə aldığı yaralar səbəbindən vəfat etmiş ola bilər. O, Kuprlli‑yə, sonra isə İran adı daşıyan və pro‑Persian görünən Kheriga‑ya varis qalmışdır. Aleksandr Makedoniyalı ölkəni fəth etdikdən sonra Lykiyada sürətli Helenləşmə baş vermiş və onun mədəniyyəti Yunan dilinə daxil olmuşdur.

Mifologiya

Lykiya Yunan mifologiyasında geniş yer alır. Titan tanrıçası Leto, Apollo və Artemis‑i doğmaq üçün, ya da doğduqdan sonra, Lykiyaya qaçmışdır. Lykiyalılar İliada‑da Sarpedon rəhbərliyi altında Troyanın müttəfiqləri kimi iştirak edirlər. Bellerophon, Lykiyanı məhv edən atəş nəfəsli canavar Chimera‑nı öldürmüşdür.

Bu hekayələr ilkin olaraq Lykiya mifologiyasının bir hissəsi olmaya bilər, amma Yunan dilindən alınmış ola bilər. Məsələn, Yunan tanrıçası Leto, Lykiya ana tanrıçası ilə bərabərləşdirilmiş ola bilər. Leto‑yu öz panteonlarına daxil etdikdən sonra, qalan Yunan hekayələri təbii olaraq izləmişdir. Şübhəsiz ki, Xantos‑da Leto məbədi müəyyən bir əhəmiyyətə malik idi. Görünür ki, Lykiyalılar bu sintezi aktiv şəkildə təşviq edərək özlərini Yunan ailəsinin bir hissəsi kimi təqdim etməyə çalışmışlar.

Yunan mifologiyasından başqa bir hekayə ölkənin adının mənşəyi ilə bağlıdır. Mifə görə, Likiya Atinalı kral Pandionun oğlu Lykusun adından götürülüb. Lykus onların lideri olmağa başlamazdan əvvəl, Likiyalılar Termilae kimi tanınırdılar. Lykus daha sonra Atina taxtından məxsusi Metionu çıxarmağa kömək etmişdir. Lakin adın həqiqi mənşəyi, Hatti qeydlərində tapılan ölkənin adı olan Lukka sözündən törədilmiş kimi görünür.

Likiya heykəltərtibi

Likiya memarlığı və heykəltərtibi Yunanlarla oxşar bacarıqları göstərir, lakin Yunanlara görə, Likiyalılar, cənub-qərbi Anadoludakı digər qeyri-Yunan xalqları ilə birlikdə, tez-tez barbar kimi görülürdülər. e.ə. 550-ci illərdən etibarən Yunan qabıqları Likiya torpaqlarında çoxlu sayda tapılır; Aslan Tombu, Güləşçilərin Sütunu və Isinda və Trysa‑dakı sütunlar hamısı azərbaycanlı şərq simvolizmi az olan aydın Yunan üslubunda hazırlanmışdır.