Havuz-Aslantaş

Havuz-Aslantaş (Havuz Köy), Sivasın Kangal rayonunun Havuz kəndi sərhədləri daxilində yerləşən Geç-Hitit dövrü yaşayış yeri.

Demir Çağında sıx bir yaşayışın görüldüyü Karaseki düzündə, platonun içərisinə doğru uzanan, eroziya nəticəsində yaranmış bir girintinin kənarında yerləşir. 1928-ci ildə “Havuz Aslanı” adıyla anılan, bazalt materialından hazırlanmış böyük bir aslan heykəli ilə tanınır.

Məkan

Sivasdan Malatya'ya gedən yol üzərində, Yağdonduran Keçidi'nin dərhal arxasındakı Kangal Havzasında, Havuz Kəndinə 3,5 km məsafədədir. Dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 1650‑1700 m arasında olan Karaseki platosunun içərisinə doğru uzanan, eroziya nəticəsində yaranmış bir girintinin kənarında yerləşir. Təxminən 1,3 hektarlıq üçbucaq şəklində bir sahəni əhatə edir.

Tədqiqat tarixi

Karaseki, ilk dəfə 1928-ci ildə Malatya'ya etdiyi səfəri zamanı Alman arxeoloq Hans Henning von der Osten'in diqqətini çəkmişdir. Von der Osten'in Karaseki-də etdiyi ən önəmli kəşf, təxminən 1,60 m hündürlüyündəki qapı aslanıdır. Aslan, Ankara'dakı Anadolu Mədəniyyətləri Muzeyində sərgilənir. Ekrem Akurgal'a görə qapı aslanı Geç Hitit sənətinin gec dövrünə (M.Ö. 8-ci əsrin ikinci yarısına) tarixlənir. Havuz-Aslantaş, uzun müddət yalnız bu qapı aslanı ilə tanınmışdır. Aslan heykəlinin yerli yaddaşda yer alması ilə bölgə sakinləri qədim yaşayış üçün “Aslantaş” adını istifadə etmişdir.

Von der Osten‑dən sonra təxminən 40 il Karaseki‑ni ya da Havuz‑Aslantaş‑ı mövzuya alan heç bir tədqiqat həyata keçirilmədi. 1962‑də Rainer Michael Boehmer ilə Orthmann Havuz‑Aslantaş‑ı ziyarət etdi və burada yaşayışın bir krokisini yaratdı. 1963‑də isə bu yaşayışı İtalyan arxeoloq Pietro Meriggi, E. Pocarella ilə birlikdə ziyarət etdi və haqqında nisbətən geniş məlumatlar ehtiva edən elmi nəşrin ilkini həyata keçirdi. Bu işlər, yaşayışın Dəmir Dövrü daxilində tarixlənməsi lazım olduğunu ortaya qoydu. 1990‑cı illərdə arxeoloq Ayşe Tuba Ökse buranı ziyarət edib burada əvvəl Dəmir Dövrü materialının mövcudluğunu göstərmiş; sonrakı nəşrlərdə burada Erkən Bürünç Dövrü, Helenistik‑Roma, Orta Əsrlər və Bürünç Dövrü materiallarının olduğu məlumatını vermişdir.

Bütün bu tədqiqatlardan əldə olunan məlumat, tədqiqatçılara Karaseki‑də strateji rol oynayan regional bir mərkəzin mövcud olması lazım olduğunu düşündürmüşdür.

Geç‑Hitit dövrü yaşayış yeri olduğu düşünülən ərazidə 2022‑də Bursa Uludağ Universiteti‑dən Belgin Aksoyun məsuliyyətində, Almaniyada yerləşən Münster Universiteti əməkdaşlığı ilə iş başlanmışdır. Bu iş ilə, qapı aslanının da göstərdiyi Dəmir Dövründən fərqli dövrlərdəki yaşayış izlərinin müəyyənləşdirilməsi məqsəd qoyulmuşdur.

Dəmir Dövründə intensiv bir yaşayışın görüldüyü, divarlarla əhatə olunmuş yaşayışda; yuxarı və aşağı hissədən ibarət bir qala və yamacda qurulmuş bir aşağı şəhərin olduğu ortaya qoyulmuşdur. Tədqiqatlar, yaşayışın yaxşı planlaşdırılmış bir möhkəmlət sisteminin əsas xətlərini ortaya çıxarmışdır.

Havuz Aslanı

Havuz Aslanı, yerli bazalttan hazırlanmış olduğu düşünülən, təxminən 1,60 metr ölçüdə bir aslan heykəlidir. Ayaqda duran bir aslanın ön tərəfini və sağ yanını relief kimi göstərir. M.Ö. 8‑ci əsrin ikinci yarısına tarixlənir. 1928‑də Hans Henning von der Osten tərəfindən tapılmışdır. Ümumi bədən nisbətləri və kubik baş, ənənəvi Hitit aslanlarında görülən erkən stil xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Lakin üz detalı keç stil mərhələsi aslanlarında görülən Assur təsirlərini daşıyır. Ekrem Akurgal, gözlərin altında və burundakı palmet şəkilli qıvrımlar ilə sol çiyindəki əzələ stilizasiyası səbəbindən bu qapı aslanını “M.Ö. 8‑ci əsrə tarixlənən Assurlaşmış bir Geç Hitit aslanı” kimi təsvir etmişdir. Ankara Anadolu Medeniyetleri Muzeyi‑də sərgilənir.