Hungarian Geographical Museum

1983-cü ilin oktyabrında, Érden açılan Macar Coğrafiya Muzeyi məqsədi coğrafiya elmi ilə yanaşı, macarı səyahətçilər, coğrafi kəşfiyyatçılarla bağlı əşyalar, əl yazmaları, məktublar, gündəliklər, ekspedisiyalar hesabatları, kitablar, qəzet məqalələri, incəsənət əsərləri, şəxsi irsların araşdırılması, toplanması, qorunması, elmi emalı və ictimaiyyətə təqdim edilməsi. Daimi sərgilərinin yanında ildə 2-3 mövsümi sərgiləri keçirilir.

Tarixi

Érd-ófalui Sina qalasının məhv olmasından bəri Érd şəhərinin tək önəmli, dini xarakterli olmayan abidə binası keçmiş Batthyány–Sina–Wimpffen–Károlyi qalasıdır, burada hazırda Macar Coğrafiya Muzeyi fəaliyyət göstərir. Yüksək mərtəbəli, klassikist bina Pest ətrafındakı orta ölçülü kürsülər arasında gözəl nisbətləri, harmonik görünüşü ilə seçilir. Ön fasadı tədricən genişlənən Budai küçəsinə baxır. Hər iki ucunda, layiqli məsafədə, dikbucaqlı iki aşağı, çökək damlı iqtisadi binalar əlavə olunmuşdur, burada hazırda mənzillər və dükanlar var. Üç bina geniş həyət, bağ bağlayır. Binanın uzunluğu 68 metr, eni 14 metr. Xarici divarlar kərpic və sóskúti kireçdaşı ilə tikilib. Binanın daxili məkanının yerləşməsi bir neçə dəfə dəyişdirilib, divarlar yıxılıb və yeniləri tikilib, o dövrün istifadə məqsədlərinə uyğun (mənzil, ofis, məktəb və s.)

Bina, prinç Batthyány Fülöp mülkiyyətində 1840‑cı ildə tikilmişdir. Daha sonra kuriya Wimpffen ailəsinə keçmiş, bu da binanın bu günə qədər istifadə olunan adıdır. Yəqin ki, Wimpffen ailəsinin Macarıstanda yaşayan üzvləri, həmçinin mülkiyyətin rütbəli sahibləri burada yaşayırdılar. Jovicza I. (1971)‑ə görə, azadlıq müharibəsi dövründə bina Avstriya generallarının baş qərargahı olmuş və yaxınlığında döyüşlərdə həlak olanlar məzarlaşdırılmışdır. Binanın genişliyi qonaqları, səyahət edənləri də yerləşdirməyə imkan vermiş, əvvəllər Pelikán Qonaqevində olduğu kimi. Məsələn, 1871-ci ilin fevralında Eötvös József‑in torpaqda qalan qalıqlarını müşayiət edən yas mərasimi iştirakçıları – yolda Ercsibə – də burada gecələdilər.

Heykəl parkı

Macar Coğrafiya Muzeyi 2000–2001-ci illərdə təmir edilən bağı, ən görkəmli macarı səyahətçilərinin heykəldə canlandırılmış portretlərinə möhtəşəm mühit təqdim edir. İlk əsər 1984-cü ildə açılmışdır. Dörd onillik Kőbányai yuxulama sonrası Antal Károly Kossuth və Munkácsy mükafatı qazanmış heykəltəraş Kőrösi Csoma Sándorun heykəli quraşdırılmışdır. Kőrösi Csoma Sándor heykəlini daha doqquz səyahətçi heykəli izləyib, bunları Erdən yaşayan heykəltəraş Domonkos Béla hazırlamışdır. Əsərlərin quraşdırılması xeyriyyə bağışlamaları sayəsində həyata keçirilmişdir.

Heykəllərin quraşdırılma tarixinin ardıcıllığı:

Teleki Sámuel (1989)

Qraf Teleki Sámuel (1845–1916) Sáromberkədə doğulmuşdur. Almaniyada universitet təhsili almışdır. Həyat məqsədini yeni coğrafi kəşflərin reallaşdırılması kimi görmüşdür. Öz xərcləri ilə Şərq Afrikanın daha az tanınan ərazilərinə elmi ekspedisiyalar təşkil etmişdir.

Stein Aurél (1990)

Stein Aurél (1862–1943) qərb universiteti oriyentalist təhsili aldıqdan sonra Çin, Hindistan, İranın dünya şöhrətli arxeoloq tədqiqatçısı olmuşdur. Ən çox Çin Tarim vadisində araşdırma aparmışdır. Qədim şəhərləri səhranın qumu altından çıxarmış və məşhur İpək Yolunun bir hissəsini də bərpa etmişdir. Dünya miqyasında nəticələrini britaniyalı vətəndaş kimi təqdim edə bilmiş, lakin macarlığını heç vaxt inkar etməmişdir. Dəyərli kitabxanasını vəsiyyətnamə ilə Macar Elmlər Akademiyasına bağışlamışdır.

Baktay Ervin (1991)

Baktay Ervin (1890–1963) Hindistan mədəniyyəti və incəsənətinin tanıdıcı idi. Bacısı vasitəsilə böyük ölkənin bir çox bölgəsini gəzə bildi. Kőrösi Csoma Sándorun işlərinin Zanglai və Pukhtáli məbədlərindəki yerlərini müəyyənləşdirdi. 1930-cı illərdə Dünya Qlobusunun redaktoru idi. Hindistan haqqında yazdığı məqalələri və kitabları ilə tanınmış yazar oldu.

Déchy Mór (1992)

Déchy Mór (1851–1917) alpinist, elmi tədqiqatçı. Odesadan başlayan yeddi ekspedisiyası zamanı Qafqazın ən yaxşı tanıyanlarından biri oldu. Səyahətlərinə mütəxəssisləri də apardı. Əsas nailiyyəti, yüksək dağların buzlaqlarını ölçməsi idi.

Teleki Pál (1993)

Teleki Pál (1879–1941) müasir iqtisadi coğrafiyanın yerli qurucusu hesab olunur. Əla kartoqraf, Yapon adaları haqqında hazırladığı xəritə və kartoqrafiya tarixi araşdırması beynəlxalq uğur qazandı. Digər məşhur xəritəsi, elə "qırmızı xəritə" adlandırılan xəritəsidir. Bir çox yerli və beynəlxalq təşkilatda mühüm vəzifələr tutdu. 1911-ci ildə coğrafiya muzeyi qurma ideyasını ilk dəfə irəli sürdü. İki dəfə ölkənin baş naziri oldu. İlk dəfə 1920-ci ildə qısa müddət, sonra 1939-1941 illəri arasında.

Prinz Gyula (1993)

Prinz Gyula (1882–1973) coğrafiya‑geoloq, Tien‑san araşdırıcısı. Müəllimi Lóczy Lajosun tövsiyəsi ilə 1906-cı ildə Almásy Györgyin Tien‑san ekspedisiyasına qoşuldu. Prinz, Tien‑san zirvələri və vadilərini möhtəşəm panorama eskizləri ilə ölümsüzləşdirdi. Bunların bir qismi muzeyimizin sərgisində də görünür. İkinci ekspedisiyası Qırğızıstana və Qazaxıstana apardı.

Reguly Antal (1994)

Reguly Antal (1819–1858) Zirc şəhərində doğulmuşdur. Hüquq təhsili almış, lakin maraqları dillərə və səyahətə yönəlmişdir. Almaniya, Danimarka və İsveçə səyahət edərək fin-ugor dilçiliklə maraqlanmağa başladı. Finlərdən sonra Rusiyada kiçik yerli tayfalara (manysik, hanti, mordvin, mari) səyahət edib dilçilik toplama işini davam etdirdi. Dilçilik və etnoqrafiya sahəsindəki nəticələri ilə dünya şöhrətli alim oldu.

Almásy László (1995)

Almásy László (1895–1951) texnologiyanın həvəskarı, Libyan səhrasının dövrünün ən yaxşı tanıyanlarından biri idi. Əsasən Zarzura oasisinin və Gilf Kebir‑in 10 min illik qədim qaya rəsmlərinin kəşfi ilə öz adını kəşfiyyat səyahətləri tarixində qeyd etdi. İkinci dünya müharibəsində Rommel generalına uzaqdan görmə zabiti kimi, çavuş rütbəsində xidmət göstərdi. Misirə qayıtdıqdan sonra Səhrə Araşdırma İnstitutunun direktor vəzifəsinə təyin edildi. Tropik xəstəlikdən Salzburgda bir xəstəxanada vəfat etdi.