Ikervár Hydroelectric Power Plant

İkervár su elektrik stansiyası Vas vármegyei Ikervár yanında, Rába çayının ayrı bir kanalı üzərində işləyən su elektrik stansiyasıdır. Macarıstanın ilk su elektrik stansiyası, bu gün də işləyir.

Tarixi

Éhen Gyula, Szombathely bir zamanlar bələdiyyə başçısı, Gothard Jenő adlı herceyin ulduzşünasları, Knebel Jenő, Holczheim Károly, Wälder Alajos və Weiner Károly Szombathely sakinləri təşəbbüs göstərərək uzun müzakirələrdən sonra məqsəd üçün Károlyi Antal alispántını qazanaraq şəhəri elektrikləşdirmək istədilər. İlk addım olaraq Bánó László və Szüts Béla özəl mühəndisləri çağırdılar ki, Rába çayı boyunca elektrik stansiyası qurmaq imkanı olub-olmadığını araşdırsınlar və onlar 1892-ci ildə nəticə çıxardılar ki, Rába çayının Ikervárda düşməsi ən əlverişli stansiya qurulması baxımından ən münasib yerdir və əlavə olaraq, yalnız 23 kilometr məsafədə yerləşməsi, şəbəkənin qurulması ilə Sárvár da qoşula bilər. Əmlak sahiblərini çox inandırmaq lazım deyildi. Çünki həmin yerdə 1796-cı ildən bəri “Ella” adlı su dəyirmanı fəaliyyət göstərirdi, onun gücü 120 at gücü idi (bu 1897-ci ildə Sárvár-a köçürülmüş, 2017-ci ildə isə sökülmüşdür). Su dəyirmanı fırlatmaq üçün çayın səviyyəsini qaldırmaq lazım idi, buna görə də bir kanal tikildi, onun yanını qırmızı qamış divar (rőzsefal) təşkil edirdi, lakin illik daşqınlar onu daim zədələyirdi.

Qraf Batthyány Géza 1894-cü ildə bir şirkətin yaradılmasını təşəbbüs etdi, elektrik enerjisini buxar maşınları ilə bahalı istehsal etmək yerinə, su gücündən istifadə edərək, İsveçrədə artıq fəaliyyət göstərən bir obyektin Macarıstanda Rába ikervarı bölməsinə tətbiq edilməsi, onun oğlu Batthyány Lajos fiumei hökmdarın mülkiyyətində və onun sənaye məqsədləri üçün satılması üçün. Səhmdar cəmiyyət bir milyon forint əsas kapitalı ilə yaradıldı. Böyük miqyaslı planın həyata keçirilməsi üçün xarici kapital cəlb etmək lazım idi, buna görə 1894-cü ilin sonunda səhmlərin öncədən qeydiyyatı elan edildi. Vasmegyei Elektromos Művek səhmdar cəmiyyəti 1895-ci ilin avqust ayında yaradıldı, şirkət məhkəməsində 1895-ci ilin sentyabr 7-də, Szombathelyi Kral Məhkəməsində, 9671/1895 nömrəsi altında qeydiyyata alındı. Zavodun bir hissəsi İsveçrə mühəndisləri və mütəxəssisləri tərəfindən qeydiyyata alındı, obyektlər René Thury-nin ixtirasına uyğun, lakin Macar mühəndislərinin planları əsasında Compagnie d'industrie électrique tərəfindən, Cenevrədə hazırlanmışdır.

Batthyány ailəsinin mülkiyyətində 1896-cı ildən tikinti başladı. Başlanğıcda təxminən 600 kW gücündə İsveçrə istehsalı maşınlar işləyirdi, bunları Zürixdəki Escher Vyss maşın fabriki turbinləri hərəkət etdirirdi. Bu maşınlar ətrafdakı yaşayış məntəqələrinə də birbaşa cərəyan təmin edirdi.

Mühərrikin layihəçisi Bánó László və Szüts Béla, tikinti podratçısı isə Budapeşt şəhərindəki Melocco şirkəti idi. Elektrik avadanlıqları genfi (Compagnie de l’Industrie Electrique et Mécanique), turbinləri isə zürichi (Escher Wyss et Compagnie) şirkətləri istehsal etmişdir. Rába çayının 7,55 metr düşüşündən istifadə edərək elektrik enerjisi istehsal olunmuş, buna görə də kiçik düşüşlü su elektrik stansiyası hesab olunur. Üç üfüqi oxlu, Joswall‑sistemi tipli turbinlər iki‑iki yüksək gərginlikli (1500 V), seriyalı bağlanmış, Thury tipli birbaşa cərəyanlı 65 A gücündə dinamo ilə birbaşa qoşulmuşdur. Qışda – ehtiyac olduqda – çayın suyu turbinlərdən əvvəl bir gəmi qazanı ilə birbaşa qızdırılır, beləliklə donmasının qarşısı alınır. Bütün obyekt miladın son günü, 1896‑cı ilin 31‑də dekabrında işə salınmış, o gündən bəri gecə və gündüz fasiləsiz işləməyə başlamışdır. Vas vilayətinin elektrik müəssisələri 1897‑ci ildə Sopron qaz stansiyalarını alaraq orada elektrik işıqlandırması və dəmir yolu qurmuş və həmin ilin dekabrında şəhərlə icra barədə müqavilə imzalamışdır. 1899‑1900‑ci illərdə belçika və fransız kapitalının cəlb edilməsi ilə 2 yeni turbin quraşdırılmış və Gothard Jenő‑nin planları əsasında, onun rəhbərliyi ilə, Soprona ikinci bir xətt tikilmişdir.

Bu stansiya sayəsində Ikervár Macarıstanda ilk elektrik sistemli kənd olmuş və ikervári Batthyány qalasında Vyana‑dakı Schönbrunn‑dan əvvəl elektrik işıqlandırma olmuşdur.

1925‑ci ildə həyata keçirilən bərpa zamanı alternativ cərəyan (AC) sisteminə keçilmiş, stansiyanın gücü 1540 kW olmuşdur. Bərpa zamanı yeni Ganz istehsalı Francis turbinləri və generatorlar quraşdırılmışdır. Maşın zalında bunlardan bir‑birini nümayiş məqsədilə işlək vəziyyətdə saxlamışlar.

1995-ci ildə özəl sektora satıldı. O vaxt yeni modernləşdirmə həyata keçirildi, bu zaman İsveç turbinləri və generatorları quraşdırıldı, ümumilikdə 2280 kW güc ilə. Bina və əlaqəli avadanlıqlar bu gün sənaye tarixi abidəsi sayılır; daha önəmli otaqları bir vaxtda ziyarət edilə bilərdi, indiki vaxtda isə muzey bağlıdır.

Yanaşma

İkervár hidroelektrik stansiyasının mərkəzindən təxminən 3,2 kilometr şərqdə yerləşir, yol çıxışı bələdiyyə yolu ilə təmin edilir, bu yol 8441-es út-dan ayrılır, onun 4+250-es kilométerszelvénye yaxınlığında.