Iskender Paşa Mosque

İskender Paşa Camii, Diyarbakırın Sur rayonunda yerləşən məsciddir. Diyarbekir Eyalətinin 12-ci Osmanlı Valiyəsi Çerkes İskender Paşa’nın əmri ilə 1551 və ya 1554-cü ildə məscidin tikintisinə başlanmış və 1557-ci ildə tamamlanmışdır. Bəzi mənbələrdə məscidin memarı kimi Mimar Sinanın qeyd edildiyi bildirilsə də bu mövzuda dəqiqlik yoxdur.

Memarlıq

Məscid, tək kubbəli və kvadrat planlıdır. Yalnız harimlə əlaqəsi olmayan, lakin ona bitişik mövqedə tabhâne şəklində iki kiçik məkanla kiçik bir fərq göstərir. Harimə görə yan fasadlarında xaricə doğru uzanan son icma yeri beş bölmədən ibarətdir. Böyük orta kubbəsi alçaq tromplara basan bu məscidin beş gözlü son icma revakı köhnə bir tarixdə çökmüş, 1953-cü ildə edilən təmir zamanı revakın üstü düz bir betonarme plaka ilə örtülmüşdür. Yeddi kəmər üzərinə inşa edilən son icma yeri yanlara daşarkən arxalarına, harimə bitişik olaraq birer tək mərtəbəli kiçik hücrə əlavə edilmiş, beləliklə həyət üzü daha enli və görkəmli edilmişdir. Son icma yeri yalnız bazalt daşından inşa edilmişkən bədən divarlarında isə qarışıq örgülü qara və ağ rəngli daşlar istifadə edilmişdir. Vəkfnamədə qeyd edildiyi kimi, məscidin yüksək bir kubbəsi və minarəsi mövcuddur.

Məscidin şimalında şərq-qərb istiqamətində iki hücrə inşa edilmiş və bunlar qəribə elm və irfan sahibləri üçün təhkim və ayrılmışdır. Yenə şimaldakı boşluqda, qapının qarşısında dəmir barmaqlıqlarla əhatə olunmuş, səkkizbucaqlı bir hovuz inşa edilərək, hər dilim üçün abdest almaq üçün iki dənə quyu yerləşdirilmişdir.

Məsciddə bəzəklər daş, mərmər və çini üzərinə tətbiq edilmişdir. Daş bəzəklər kalk və bazalt üzərində oyma texnikası ilə yaradılmışdır. Mərmər, xarici memarlıqda məhdud şəkildə istifadə edilmişdir. Xarici memarlıqda bəzək fasadlarda və minarədə istifadə edilmişdir.