Juma Mosque of Nakhchivan

Naxçıvan Cümə Məscdi (Azerbaijani: Naxçıvan Cümə Məscdi), həmçinin Naxçıvan Cümə Məscidi olaraq da tanınır, keçmiş məsciddir və Azərbaycan, Naxçıvan, Atabəylərin Memarlıq Kompleksinin monumental tikililərindən biridir. Memarlıq abidəsi 20-ci əsrdə məhv edilmişdir və 19-cu əsrin şəkilləri və fotoşəkillərində sənədləşdirilmişdir.

Ümumi baxış

Marand və Urmia məscidlərinə bənzər şəkildə, Naxçıvan Cümə Məscidinin divarlarında iki ləncət arxı var idi, baxmayaraq ki, onun kubik gövdəsinin cənub divarı kupola ilə örtülmüşdü. Bu, 12-ci əsrdə Azərbaycanın mərkəzində yeni yerli məscid tipinin yaradıldığını və inkişaf etdiyini göstərir. Foto sənədlərə görə, məscidin məskurasının üç tərəfi sütunlarla əhatə olunmuşdu. Lakin onların görünüşü barədə məlumat yoxdur.

V. A. Engelguard-a görə:

Buna görə iki minarəli arxın Cümə məscidi ilə hücrələr və sütunlu qalereya vasitəsilə bağlı olduğu və məscidin həyətinə açıldığı düşünülə bilər. Tarixi mənbələrdən məlum olur ki, Atabəylərin Memarlıq kompleksində madrasa var idi. Bu mədrəsənin Cümə Məscidi ilə birbaşa əlaqəsi olduğu şübhəsizdir. İki minarəli arxın Atabəylərin kompleksinin dini tikililərinin toplandığı həyətin arxı olduğu hesab edilir.

Əgər Atabəylərin Kompleksinin ilk tikililəri saray və divan idisə, sonuncu tikiliş arx idi ki, bu yalnız fotoşəkillərdə sənədləşdirilib. Şərq Araşdırmaları üzrə alim N. Xanikov bu arxı 19-cu əsrdə görmüş və onun qapısında yerləşən bir bağlamadan “1187-ci ildə amir Nureddin – Atabəylərin Azərbaycan dövlətinin süvari rəhbəri və vergi toplayıcısı tərəfindən məscidin tikilməsi sifariş edilmişdir” sözlərini oxumuşdur. Bu bağlama “Əcami Naxçıvaninin işi” sözləri ilə bitirilmişdir. Böyük giriş arxı qısa və uzun arxlarla əhatə olunmuş və nisbətən formalaşmış arxın kənarlarında silindrik gövdəli minarələr yerləşmişdir. Naxçıvanın bu abidəsi, belə bir formadakı ilk arxlardan birinə sahib olması, orta əsrin 11-ci və 12-ci əsrlərində Azərbaycan dini memarlığının əldə etdiyi ən yüksək səviyyənin sübutudur. Belə bir arx tərkibi növbəti əsrlərdə bir çox İslam ölkələrində əsas memarlıq üsuluna çevrilmişdir.