Palace of Nakhchivan Khans

Naxçıvan xanlarının sarayı (Azerbaijani: Naxçıvan xanlarının sarayı; Persian: کاخ خان‌های نخجوان) 18-ci əsrin tarixi və memarlıq abidəsidir və Naxçıvan şəhərində yerləşir. Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin üslubunda tikilmiş abidə, 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər Naxçıvan xanlarının iqamətgahı olmuşdur. 18-ci əsrin sonlarında, saray Naxçıvan xanı, Ehsan Xanının atası Kelbali Xan Kangarlı tərəfindən sifarişlə tikilmişdir. Xan Sarayı 1998-ci ilin aprel ayından etibarən Naxçıvan Xalça Muzeyi kimi fəaliyyət göstərir.

Dizayn

Xan Sarayı saray kompleksinin qərb tərəfində, 3600 m2 sahəli, gün işığına baxan xan pilləsi kimi yerləşir. Xan Sarayı kompleksi 42 x 8 m ölçülü bina, yeni tikilmiş üzgüçülük hovuzu, su quyusu, yaşıl lentlər, bəzək və meyvə ağaclarından ibarətdir. Bina iki mərtəbəlidir. Saray iki ayrı bölmədən ibarət idi. Cənub bölməsi inzibati işlər və yüksək sinif qonaqların qəbulu üçün nəzərdə tutulmuş, şimal bölməsi isə xanın ailəsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bölmələrə giriş iki mərtəbəli balkonlu koridorlardan biri idi. Hal-hazırda, muzeyin sarayda yerləşməsi səbəbindən yalnız cənub koridoru istifadə olunur. Bölmələr arasında daxili keçid yaradılmışdır. Koridorlar əsas fasadın üzərində yerləşir. Pilləkənlər kərpiclərlə əhatə olunmuş və taxta barmaqlıqlarla sabitlənmişdir.

Xanın sarayının ümumi sahəsi 382 m2-dir və divarlarının qalınlığı 60 sm‑dən 1,1 m‑ə qədər dəyişir. Bina 20x20x5 sm ölçülü bişmiş kərpiclərlə tikilib. Pəncərələr şəbəkə üslublu olub və bütün otaqlarda Naxçıvan yaşayış evlərində istifadə olunan bütün ölçülü nişlər var. Birinci mərtəbədə 3 otaq, ikinci mərtəbədə 8 otaq (2 salon) və bəzək kimi istifadə olunan 2 çatı otağı var. Hər iki məbəd koridorların üzərində açıq balkonlara çıxışı təmin edir. Qonaqlar üçün nəzərdə tutulmuş salonun qərb hissəsində 40 sm hündürlüyündə səhnə tipli divan tikilib. Taxta şüaların açıq pəncərələri şəbəkələrlə, tavanlar isə kiçik güzgülərlə bəzədilib. Salonun digər divarları gövdələr, fəvvarə və süjet təsvirləri ilə dizayn edilib. Çoxsaylı təmir və bərpa işləri zamanı rəsmlər zədələnib və ya sınaqla örtülüb. Cənub divarı və onun ətrafı geometrik formalar və güzgü parçaları ilə bəzədilib. Bina divarlara yerləşdirilmiş iki buxarlayıcı ilə isidilirdi.

Fəaliyyət

Naxçıvan xanlığı ləğv edildikdən sonra, bu sarayda Kangarli süvari komandanı yerləşdirildi və Naxçıvan Milli Müdafiə Şurasının rəhbərliyi 1918–1920-ci illərdə bura köçürüldü. Xanın sarayı müxtəlif dövrlərdə qorunub saxlanılıb, baxmayaraq ki, o qorunmuşdur.

Xan Sarayı 1998-ci ilin aprel ayından etibarən Naxçıvan Xalça Muzeyi kimi fəaliyyət göstərir. Muzey 8 zaldan ibarətdir, onlardan biri Naxçıvan xanlarına həsr olunmuşdur. Yaradılma vaxtı muzeydə 359 eksponat qeyd olunmuşdu, lakin indi onların sayı 2 000‑dən çoxdur (305 xalça). Burada bütün xalça növlərinin nümunələri (xovlu: gaba, zili və xovsuz: sumax, varni, rug, palaz, şadda, cecim və s.) və xalça məhsulları (mufrash, heybat, xurçun, çəkmə, orqan və s.) nümayiş olunur. 18‑19-cu əsrlərə aid xalça nümunələri Gəncə‑Qazax, Quba‑Şirvan, Qarabağ, Təbriz‑Naxçıvan xalçaçılıq məktəblərində saxlanılır. Ətirli nümunələrə “Güllə Çiçi”, “Pirabadil”, “Alpan”, “Köhnə Afşan”, “Ovçuluq”, “Zili”, “Köhnə Buta”, “Naxçıvan”, “Qasımuşağı” ilə yanaşı, oyma xalçalar, milli xalça (milli rəssam K. Əliyev), “Leyli və Məcnun”, “Qarabağ mənzərəsi”, “Boz qurdlar”, “Gəncə gözəl” və digər əsərlər Heydər Əliyev tərəfindən də təsvir olunmuşdur və önəmli yer tutur. Muzeydə ev əşyaları – mis nümunələri, keramika və porselen qablar, antik kişi və qadın milli geyimləri saxlanılır.

Xanın sarayının əlavə binası

Tarixi‑memarlıq abidəsi təxminən 18-ci əsr, Naxçıvan c. Xan Sarayının əlavə binası. Bina, Xan Sarayının (Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyi) qarşısında, Momuna xatun türəmindən 50‑60 m məsafədə, köhnə Qala (qala) küçəsində yerləşir. Bu bina 18-ci əsr evlərinə aid olub, lüks bir giriş portalı və ona yaxın əlavə otaqlardan ibarətdir. Xan evinin həyətinə giriş, sferik kubbəli vestibüldən keçir. Kubbanın əsas vestibülünə keçid, trombik sifətə malik portal ilə tamamlanır. Vestibülün dörd boşluğunda qapı yerləri var. Bu qapılardan biri sarayın həyətinə, digər ikisi isə vestibülün sağ və sol tərəfində yerləşən əlavə otaqlara açılır. Otaqların damları birləşdirilmiş aralıq formadadır. Keçmişdə bu otaqlar saray qullarının yaşayış yeri, qida anbarı və mətbəx kimi istifadə olunurdu. Binanın ümumi sahəsi 336 m²-dir. Əlavə otaqların hündürlüyü küçədən 2,5 m, daxili hündürlüyü 3 m, giriş portalının hündürlüyü 4,5 m-dir. Bina kərpic və çınqıldan tikilmişdir. Hal-hazırda Açıq Hava Muzeyinin idarəetmə binası və bir mağaza kimi istifadə olunur.